Каласы пад сярпом тваім. Кнiга 1. Выйсце крыніц

Прачытала першую кнігу рамана, якую павiнен ведаць кожны беларус! Я ӯ такім захапленні, не перадаць словамі!

Гэта, вядома, гістарычны раман, але яшчэ гэта раман сталення. Мне здаецца, што гэты твор можна па-сапраӯднаму адчуць, толькi чытаючы на роднай мове! Я зноў, як i з творам "Ноч" Марціновіча, звярала з рускамоўнай версіяй. I... зной ганьба перакладчыкам! Такiя вялiкiя куcкi павыразалi! Навошта? Тым больш тыя, якiя ўплываюць на наша ӯражанне ад герояў у далейшым! Нават нейкія дробязi абрэзалi, а нешта нават перайнычылi... Трохi cпачуваю тым, хто прачытаў на рускай мове! Яны, на мой погляд, недаатрымалi некаторы працэнт прыгажосці і нават сэнсу. Але шмат у каго не было выбару і іх можна зразумець! Але чаму многія беларусы чытаюць на расейскай мове Караткевіча -для мяне таямніца!

На русском:

Я прочитала первую книгу романа, который должен знать каждый белорус! Я так рада, что не могу выразить это словами!

Это, конечно, исторический роман, но это также роман о взрослении. Мне кажется, что по-настоящему прочувствовать это произведение можно только прочитав его на родном языке! Опять же, как и в случае с «Ночью» Мартиновича, я проверила русскую версию... и, снова!, какой позор переводчикам! Они вырезали такие большие куски! Зачем? Особенно те, которые повлияют на наше впечатление о героях в будущем! Они даже вырезали какие-то мелочи, а кое-что даже изменили... Мне немного жаль тех, кто читает это на русском! Они, на мой взгляд, недополучили некоторый процент красоты и даже смысла. Но у многих не было выбора, и их можно понять! Но почему так много белорусов читают Короткевича на русском языке — для меня загадка!

Со времен уроков белорусской литературы в школе у меня сложилось четкая ассоция, что бел лит стоит на двух столпах: "ах, какая тяжелая "мужыцкая доля" и "о господи, беларусский язык так велик и прекрасен, почему же на нем никто не говорит?" Отдельной нитью идут произведения о войне.
Серьезно я не знаю ни одной книги, которая выходит за рамки данных тем.
Про "каласы" понятно, что тематика ВОВ проходит мимо,но я абсолютно не была готова к ТАКОМУ количеству нытья о "мужыкой доле" и "мове". И все это приправлено просто несуразным множестовом упоминаний и отсылок ко всем историческим личностям того периода. В тему, не в тему, не важно. Главное впихнуть, а если не впихивается в канву, не проблема, просто напишем про это отдельную главу, как про Екатерину Вторую. (кстати, в конце этой главы я даже поймала себя на мысли, что не могу соединить это ни с началом книги, ни с серединой, вообще ни с чем, что было уже сказан; и повторялось это неоднократно).Это просто какой-то кошмар. Это невозможно читать.
Я так и не поняла, это роман взросления? А сюжет вообще здесь есть? Или просто герой пожаловался там, поскакал на коне, пожаловался тут. И отдельно я, не побоюсь этого слова, угорнула, как по мнению автора, крупные помещики на самом деле втихоря говорили между собой на беларусском.
Есть много хорошой литературы о том же периоде, более сюжетной и лучше написанной.

Чытанне “Каласы...” у 2024 годзе, знаходзячыся ў эміграцыі, мае трошачку мазахісткае адценне. Цяжка думаць пра радзіму, пра яе людзей, адлюстроўваць пачуцці галоўных герояў, калі так нядаўна ўсе гэтыя надзеі і пакуты былі тваімі. Таму я чытала кнігу нібы праз шкляную сцену, каб не дазволіць сабе пачуць занадта многа і не звар’яцець. Пэўна тады, пяць год назад, кніга зрабіла б на мяне цалкавіта іншае і большае ўражанне, але зараз пакінула толькі боль і адчай.

Увогуле кніга, канешне, выдатная. Вельмі прыемна спатыкаць на старонках так падрабязна апісаных людзей з падручнікаў гісторыі і літаратуры – Каліноўскага, Шаўчэнка, Дуніна-Марцінкевіча. Цікава чытаць пра звычаі мужыкоў і шляхты (Загорскія з дзяцінства валодалі пяццю мовамі, а які густ да мастацства мелі!). І, канешне, наша зямля пад белымі крыламі – колькі ў кнізе апісанняў зямлі!

З другога боку, часам было цяжка прадрацца скрозь размовы пра палітыку і без гістарычнага кантэксту не ўсё было зразумела. Галоўны герой – Алесь – што той анёл, толькі сышоўшы з неба – ідэальны да немажлівасці. З самога дзяцінства што ні скажа – усё правільна і свята, гэтакі Марці Сью па-беларуску. Вельмі шкада, што Караткевіч не паспеў закончыць гісторыю і расказаць пра лёс другіх герояў. А сапраўдны боль - гэта тое, што за амаль 200 лет мы не здолелі перамагчы ў бойцы за сваю краіну і сваю мову.

Прачытаўшы, я думаю, як добра, што пісьменнік не ўбачыў буржуазную рэвалюцыю сваімі вачыма і не пачуў нашай роспачы. А мажліва, ён лепей, ніж мы, разумеў, што такія рэчы патрабуюць шмат больш часу – не годы, а дзесяццегоддзі. Можа, ён бы сумеў зберагчы надзею і падзяліцца ёю ў двух другіх запланаваных частках “Каласоў...”, але... Але нашую гісторыю барацьбы праз сто пяцьдзесят гадоў (спадзяюся!) ўжо апаве нехта іншы.

Читала этот роман в дух экземплярах: на белорусском печатную и русский перевод в электронке. Тут особый момент, смотреть внимательно.

Перевод это вообще плохо, а перевод националистической книги, в которой ещё и продвигается проблема народного языка… Сами понимаете, будет весело.

Те, кто «размауляе па-беларуску» даже не должны коситься в сторону перевода: на родном языке книга хороша, слог звенит, переливается где-то за туманом. Переходы с языка на язык (много французского, польского и русского, встречается немецкий) завораживают. Понятно кто есть кто т.к. кто на каком языке говорит, таких политических взглядов и придерживается.

С русской книгой уже беда. Во-первых, идея теряется. Во-вторых бурда с попытками предать колорит – местами глаза режут белорусские словечки. Казалось бы, почему не перевести? Нет, оставили. И шарма нет, конечно. Того, белорусского, изначального, чем живёт и дышит непереведённая книга.

Удивилась, пару раз увидев заявление, что книга эта антирусская. И непонятно – откуда звон? Ведь она такая «народная», для всех. Сколько тут всяких национальностей уже? Немец, англичанин, поляк, русский… Из русских на раз вспомню Исленьева и Сашку Волгина.

А вот цитата для тех, кто во всём видит шовинизм:

Ещё одна животрепещущая тема. Многие задаются вопросом, как мог Короткевич при социализме такую книгу написать. Так вот, она красная как Ленин:

Угу. А кто-то в рецензии главного героя демократом назвал…

О Алесе Загорском.
Многим герой не нравится. Говорят, «слишком идеальный»: и языков семь знает, и красивый, и честный, и небываеттаких_вообще.
Я же скажу, что изначально он был наделён только одной способностью – любить.
Видите? Стоит человеку полюбить Родину, народ или землю или просто другого человека, и он уже становится идеальным. Благородным, честным, целеустремлённым. Понимаете, на что намёк?

О книге в целом.
Текст насыщен символами ну просто под завязку. Вечные отсылки к колосьям под серпом (как о народе под гнётом «грубой силы»), к песне о белом жеребёнке. Постоянные предзнаменования в природе, плохие приметы (прим. с герба Империи упала корона), сны Алеся, песни, легенды, сказки и суеверия «тёмного народа».

Как потомок живших в Ветке староверов, обрадовалась, увидев предков, хоть и довольно косвенно. О, эти отдельные кружки, и отношение к Императору!

По «предзнаменованиям» даже не знающие историю восстания, поймут чем всё кончится. (Это, например, когда Майка сидя с Алесем после праздника, увидела его как без головы в зареве красного). В такие моменты, предчувствие непоправимого становились особенного острыми и жалость была невероятная.

Все восстания, бунты, революции имеют общее начало, общее ядро, суть и соответственно похожи друг на друга, и делают похожими тех, кто их начинает, кто ими руководит. Так, любому русскому человеку белорусские, французские, испанские революционеры, дороги и родны. Революция не знает национальности и у неё нет лица, рождаясь в душе она с ней и уходит, проистекая оттуда где рождаются горе и смех, она растворяется в воздухе вместе со звуком и влагой. И мы не любим революций потому то горе слишком сильное, а смех слишком громкий.

Книга не о национализме или ненависти к Империи. Она о том, что каждый должен бороться против разложения в обществе, не бросать родной земли, любить, любить, любить и быть Человеком. Не белорусом, украинцем или русским, а Человеком в первую очередь. «Колосья под серпом твоим» нельзя читать только продажным тварям на местах и чиновникам всего мира – она как раз против них.

Прошу прощенья за сумбур: только что перечитала.

"Каласы пад сярпом тваім" - гэты твор увабраў у сябе беларускасць. Сёння размова пойдзе пра 1-ую частку, але ў мяне неяк з'явілася думка, якую кнігу трэба ўзяць беларусу, які выпраўляецца ў замежжа, каб за яе не было сорамна і каб яна прадстаўляла нас беларусаў, маўляў, была візітоўкай. І цяпер я ўпэўнены, што гэта павінны быць абедзве кнігі "Каласоў...". У гэтым творы ёсць і гістарычная спадчына, і беларускі характар на памежжы двараніна і мужыка (традыцыя дзядзькавання - Алеся Загорскага, малога князя, аддаюць на выхаванне да сялян Кагутоў), і беларускія звычаі са святочнымі абрады (напрыклад, Каляды).
У. Караткевіч вядормы сваёй цягай не толькі да гісторыі, але і беларускай міфалогіі. Ужо напачатку твора мы сустракаем Кагутоў, дзед якіх быў чараўніком (на думку аднавяскоўцаў), таму і ўратаваў сябе і сына ад халеры. Але той "забіў" бацьку, паклаўшы ў печ перад смерцю, каб зняць праклён. Яшчэ прыкладам можа служыць выпадак, калі старая Тэкля пужае Майку. Імя Міхаліна ўжо сустракалася ў адной з маіх рэцэнзій, але тут гэта вобраз дзяўчынкі-чорціка, як назваў яе стары Даніла Вежа Загорскі. Дык вось старая пужае Міхаліну лазнікам, які з'яўляецца такой жа міфічнай істотай амаль, як дамавік, але больш злы і жыве ў лазні.
Дзякуючы гэтаму твору, не толькі ўсвядоміш сябе беларусам, але і даведаешыся пра гнёт самадзяржаўя ў Расійскай Імперыі.

У.Караткевіч шмат добрых слоў прысвяціў у некаторых сваіх творах украінцам, і сам скончыў Кіеўскі інстытут. Кажуць, што нават "Зямля пад белымі крыламі" ў першую чаргу выйшла на ўкраінскай мове, а пасля на беларускай і на рускай.
Вышэй згаданыя словы - цытата старога Вежы, у аснову вобраза якога хутчэй за ўсё пакладзены ўспамін пра дзеда самога пісьменніка, які шмат яму распавёў у жыцці. Напрыклад, Алесь Загорскі запытваецца ў дзеда:

Даведаўшыся пра слаўных землякоў, ганарышся радзімай.

Пра сваяцтва з будучым вялікім пісьменнікам распавядае Алесева маці, а У. Караткевіч добра ўмее рассоўваць часавыя межы і закідвае такім чынам кручок у будучыню. На той момант выйшлі толькі "Бедныя людзі", якіх чытае ў газеце Алесь Загорскі.

Подлым ліча "праваслаўны" век "подлага" цара і дзед Алеся, які адрокся ад царквы пасля смерці жонкі, усадзіўшы дзіду ў абраз. Можна параўнаць з румынскім князем Уладам Цэпешам, вядомым як граф Дракула, які адмовіўся ад царквы таксама пасля смерці любай. Вельмі часта нешта згадваю менавіта гэты легендарны вобраз Брэма Стокера. Жонка Вежы памерла, як колас пад сярпом - па словах аўтара. Менавіта дзед распавядае Алесю пра "фалангістаў", якіх хацелі пакараць, але саслалі ў Сібір (пра гэта пакаранне згадваюць біёграфы Ф.М. Дастаеўскага, ды і ён сам піша пра адчуванні перад пакараннем вуснамі Князя Мышкіна, але і пра гэта я казаў ужо ў ранейшых рэцэнзіях).
Сярод рэальных гістарычных асоб, якія апісваюцца У. Караткевічам, Кацярына ІІ. Яна вельмі добра абмалявана падчас патаемнай сустрэчы ў Магілёве з аўстрыйскім імператарам. Але мне значна больш цікавымі падаліся звесткі пра беларускіх пісьменнікаў і згадкі пра іх творчасць. Так, Алесь Загорскі чытаў знойдзеную ў дзедавай бібліятэцы кнігу Яна Баршчэўскага, які адкрыў мора за 6 гадоў раней за Алеся.

Калі да будучыні, то У. Караткевіч прадказвае, робіць намёкі і на далейшы лёс Алеся ў творы:

• Памятаю. Але гэта ніхто не бачыў. Толькі адзін...
• Дзе ж ён, гэты шчаслівец?
• Шчаслівец?.. Не...

  Ці калі цётухна падарыла яму амулет, на якім Белы коннік бараніў Авечку да Льва, Змія і Арла:

Але, напэўна, галоўная рэальная асоба гэтага твора - Кастусь Каліноўскі. Цікавая гісторыя знаёмства падлетка Каліноўскага з падлеткам Загорскім, якія пабіліся на Свіслацкім кірмашы. Відаць, абодва з характарам! Але прачытаеце самі... Здзівіла Алеся, што хлопец назваў сябе беларусам, хаця Загорскі ведаў толькі некалькі такіх.

• Адзін Гаўрыла з Полацку, - усміхнуўся хлопец. - Тут усе беларусы. А ён адкрыццё зрабіў.... Першы... Знайшоўся мне яшчэ - Капернік.

  Каліноўскі адразу паўстае абаронцам мужыкоў. Будучы падлеткам, які вучыцца ў Свіслацкай гімназіі, але збіраецца ва ўніверсітэт, сам з сям'і збяднелага двараніна, яму шкада "тубыльцаў", як іх называе "мардастая поскудзь з Піцера". Тубыльцы - карэнныя жыхары, абарыгены - такую назву я выкарыстаў для каманды, якая ўдзельнічала ў розных квэстах у свой час. А беларус.... Для іх гэта імя, а для астатніх... У іх няма назваў, няма імёнаў - "безгаловае мора". Каліноўскі кажа, што яму няважна, што ён дваранін, хаця бацька змагаецца за гэтае званне, а яго хоць хамам, хоць гаршчком назаві, і гэтаму яго брат навучыў, а Алеся - дзед. "Моцную характарнасць" Кастусю надавалі яшчэ і вочы, якія былі несемітрычнымі - адно вышэй за другое. Такія цікавыя падрабязнасці У. Караткевіч пасля напіша і пра В. Дуніна-Марцінкевіча, і пра іншых...

Як і большасць школьнай праграмы, кніга была прачытаная ў кароткім змесце, і змест гэты паспяхова забыты. У сталым узросце вырашыў нарэшце звярнуцца да беларускай літаратуры, пачаўшы з рамана Каласы пад сярпом тваім, які са школы быў у "лісце чакання". Па першым уражанні я чытаў слоўнік багатай і сакавітай беларускай мовы, па другі — энцыклапедыю шляхецкага жыцця, па трэцім — уводзіны ў гісторыю XIX ст. Урэшце ўвесь раман апынуўся патрыятычным настаўленнем, абарваным на паўслове.

Фактычна ўсе сітуацыі ў кнізе прыцягнуты вушы. Ад пафасу проста закатваліся вочы. Усе князі, дробная шляхта, сяляне і нават арабчонак Янка не толькі добрыя людзі, але і вялікія патрыёты радзімы-Беларусі. Падлеткі і моладзь разважаюць як антычныя філосафы, суправаджаючы свае прамовы тэатральнымі воклічамі ("браткі мае!" і інш.). Тысячы спасылак на рэальна існуючых гістарычных асоб, ну ладна беларускі "бамонд" з Багушэвічам і Манюшкам, але калі з'явіўся яшчэ і Шаўчэнка - стрымаць фэйспалм было немагчыма.

Кніга была выдадзена ў 1965 годзе, мяркую, гэта была «бомба» для тагачасных свядомых людзей, якія ні з якіх іншых крыніц не маглі б даведацца хоць бы пра палову прозвішчаў згаданых беларускіх дзеячаў. А русафільства беларускага руху ў кнізе, відавочна, усяго толькі рэверанс у бок савецкіх цэнзараў.

Магчыма, гэты раман будзе карысны школьнікам, або людзям, якія толькі былі павернуты ў беларушчыну, яны змогуць адкрыць для сябе шмат новага, а таксама ўвабраць у сябе нацыянальны міф у выкладзе Караткевіча, добра прыпраўлены патрыятычным пафасам. Але для мяне гэта была пакута, таму што міфы тыя стаўлю пад сумнеў, пафас раздражняе, сюжэт нудны (самай цікавай часткай для мяне быў кароткі аповед пра службу на Каўказе), персанажы кардонныя, любоўная лінія абсурдная.

3 балы за гістарычную ролю рамана ў станаўленні новага беларускага адраджэння.

гэта не першая кніга Караткевічаў, але першая, якая вызвала цікавасць не толькі як вострасюжэтны раман, а як эпічная сага аб Беларусі. Да, там ёсць сюжэт, але гэтую кнігу можна разглядаць як энцыклапедыю, ці не, больш як падручнік, сялянскага жыцця.

У час чытання, я рабіў маленькія перапыначкі, каб прайшло захапленне, бо ажно зайздросць была, да сяе самога, што я чытаю такі цуд. Чытаў на роднай мове. І лічу што кожны беларус павінен чытаць абавязкова на роднай мове. Але кніга не толькі для Беларусаў, кожны чытаючы гэтую кнігу знойдзе штосьці і пра сябе, не абавязкова прамым кантэкстам, але ускосным кантэкстам абавязкова.