Libido

Прачытаў я LIBIDO Ільлі Сіна і хачу сказаць, што больш прэтэнцыёзнай і пустой лухты не чытаў даўно. Мабыць нешта падобнае было ў “Сонечным чалавеку” Андрэя Дзічэнкі, але там апроч пафасу і награмажджэння механістычных метафар прысутнічаў сапраўдны экзістэнцыяльны жах і цягучая атмасфера абсурду, чаго ў творы Сіна няма зусім, хаця намёкі на гэта раскіданыя там-сям па тэксце.

Сусвет LIBIDO зборная салянка з позняга саўка, ліхіх 90-х, Данбасу і нават кіберпанку (пра гэта пазней). Дзеянне адбываецца ў нейкім умоўным постсавецкім горадзе, дзе існуе галоўная гераіня Марыя. Існуе, бо жыццём яе быт назваць цяжка, дый яна сама ўсю кнігу ад гэтага свайго існавання пакутуе. Уся гэта шэрасць хрушчовак, іржа дзіцячых пляцовак, шчарбатасць асфальту і камуністычныя ідалы з адламанымі канечнасцямі, уся гэта атмасфера абрыдлага постсаўка, падазраю, набіла аскоміну чытачам сучаснай літаратуры яшчэ ў 1980-я гады. Тое, што выглядала рэвалюцыйным і смелым у познім СССР, цяпер ў 2k19 такі ж пыльны нафталін, як соцрэалістыныя будні працоўных у кнігах савецкіх пісьменнікаў тае пары. У Сіна гэты нафталін рассыпаны па тэксце агромністымі кучамі: дзеці кідаюць у каналізацыйны люк гіпсавы бюст Леніна і там ён за гады перамешваецца з трупам кошкі – метафарызм мэйд ін юэсэса; бетонны правадыр указвае пяцярнёй на ларок з хот-догамі – больш свежых візуальных алюзій у Сіна для вас няма.

Каб хоць трохі дадаць актуальнасці Сін бярэцца ў тэксце апісваць падзеі, якія нагадваюць сітуацыю на Данбасе: палявыя камандзіры, бандыты, дабраахвотнікі, артылерыйскія залпы сярод спальных раёнаў. Усё гэта ідзе фонам унутраных перажыванняў гераіні, палову кнігі яна ў прынцыпе не зважае на гэтыя акалічнасці. Але калі ўсё-ткі зважае… Сцэна боя ў горадзе, дзе пасярод стрэлаў і ракетных залпаў па полі боя ідзе галоўная гераіня і яе нібы святую мінуюць усе гэтыя вогненныя завірухі, напісана з такім падлеткавым пафасам, што ў мяне нават пачаўся прыступ гішпанскага сораму, бо нешта падобнае я пісаў у 18 гадоў і перачытваць такое мне жудасна сорамна.

Лінія з сэкс-лялькамі ўведзена ў тэкст зусім штучна. Нібыта усё “тру” і па законах жанра кіберпанка: вакол постсаўковы “лоў лайф”, а людзі карыстаюцца “хай тэч” сэкс-робатамі , але ж зроблена гэта неяк таксама па-саўковаму. Для чаго увогуле патрэбныя гэтыя “сняжаны” (так аўтар агулам называе сэкс-робатаў), як бы зразумела – галоўная гераіня у мінулым здымалася ў порна і страціла працу з-за распаўсюду новай тэхналогіі, але, як мне здаецца, можна было б і па-іншаму зрабіць падводку да трагедыі былой порнаактрысы, чым прыцягваць за вушы фантастычную лінію.

Вы можаце сказаць, што гэта так і задумана, што гэта перформанс, малец, Сін зрабіў так спецыяльна і прочае, і прочае, але гэта кніга падалася мне настолькі дрэннай, што я рашыўся на на такое, што, бадай, ніколі раней не рабіў – я крэмзаў тэкст і пісаў пазнакі на палях шарыкавай ручкай наўпрост у папяровай кнізе. Не алоўкам нават, бо звычайна я шаную працу друкара, але не гэтым разам. Вось некалькі з тых пазнак:

- “Марыя …. будзе трэсціся ў перапоўненай маршрутцы.” - напэўна сусвет зляціць з восі, калі беларускі пісьменнік-канцэптуаліст напіша, што ягоны герой едзе ў паўпустой маршрутцы. Перапоўнены грамадскі траспарт, як паказчык шэрасці і ўбогасці жыцця героя - гэта штамп з вялікай літары Ш.

• “Свінцовыя аблокі раптам перарэзаў след рэактыўнага самалёта” - гэты выраз пакаробіў мой тэхнічны розум. Свінцовыя аблокі, калі маюцца на ўвазе дажжавыя хмары, звычайна з’яўляюцца на вышіні каля 1 кіламетра, а рэактыўная авіяцыя, калі меўся на ўвазе пасажырскі самалёт, лётае і пакідае сляды (інверсійныя) на вышынях каля 10 кіламетраў – дык вось такі след ну ніяк не змог бы перарэзаць свінцовае воблака. І такіх вось тэхнічных хібаў у тэксце вельмі шмат. Вы скажаце, што гэта так задумана, а я скажу што аўтар і рэдактар не даглядзелі.
• “Марыя ўглядаецца ў шрубы, якімі прыкручаныя завесы дзвярэй. У другім зверху плешка вытыркаецца на добры міліметр” – глаз-алмаз у Марыі, я вам скажу, вы б маглі здаля прыкмеціць гэты “добры” міліметр? Нідзе далей па тэксце суперзрок Марыі не ўзгадваецца і не грае ніякай ролі.
• “Вусны сталі трохі вільготнымі ад тлушчу” – хм, наколькі я ведаю, тлушч наадварот адбівае ад паверхні вільгаць.
• “Неўзабаве іх целы прымаюць гарызантальнае становішча” – калі б у беларускай літаратуры існавала прэмія за найгоршае апісанне сэксу, то я б без пытанняў аддаў першае месца LIBIDO, такіх сцэнаў там хоць і ня шмат, але ўсе як на падбор – горш не прыдумаеш. Ну і я маўчу пра хібнасць ужывання слова “становішча” у дадзеным кантэксце.
• “Ідзе дождж. На бегавой дарожцы стадыёна хутка з’язляецца вялізарная лужына. У ёй адлюстроўваецца месяц (цяпер амаль поўня)…” – ну, як бы дождж з хмар павінны ісці, а хмары на небе, і поўня тая таксама на небе, і хмары па ідэі яе закрываюць, дык як можа алюстроўвацца ў лужыне месяц падчас дажджу (калі што, па тэксце дождж сціхне толькі праз тры абзацы пасля цытаванай фразы)?
• “Праз прыадчыненую фортку … урываецца …. пах дрэннай саляркі…” – у гераіні Марыі не толькі суперзрок, але і супернюх, бо сумняюся, што абывацель, такі як вы ці я, зможа з лёту вызначыць па паху дрэнная салярка ці добрая.
• “Яна дакладна адчувае, як тэмпература яе цела паступова падвышаецца – вельмі марудна, літаральна па градусе ў хвіліну” – любы хто хварэў на грып ведае, што градус у хвіліну – гэта вельмі хутка. Чатыры хвіліны і ты пры смерці, пяць хвілін і ты труп.
• “…разам са святымі, чые пачарванелыя вочы дасюль пазіраюць з наіўных фрэсак” – усё б нічога, але дзеянне гэтае адбываецца ў закінутай драўлянай царкве, а фрэскі звычайна пішуць на тынкоўцы, якой у драўляных цэрквах звычайна няма.

  Таксама ў кнізе шмат паўтораў якія рэжуць вока: фраза “як галівудскія зомбі” паўтараецца два разы, кожная першая дзяўчынка ў тэксце мае “рабаціністы твар”, “забытыя героі працы” і “бетоныя правадыры” з’яляюцца то ў парку, то перад рынкам, то каля дома культуры. У двух суседніх главах факт пра тое, што гераіня ўмее спаць з адкрытымі вачыма кожны раз падаецца як нешта новае (то бок з папярэдняй главы мы ўжо ведаем пра гэтую здольнасць Марыі, а ў новай главе зноў пішуць “яна даўно навучылася спаць з расплюшчанымі вачыма” нібыта ў першы раз).

  Шмат у тэксце супярэчнасцяў. Напрыклад , у адной часцы кнігі гераіня піша, што смерць не ўласцівая гэтаму гораду, а ў іншай аказваецца, што смерць стала надзённай праблемай гараджан. У горадзе перабоі з электрычнасцю, але гераіня дзень і ноч без перапынку глядзіць французскія фільмы. Людзям па тры месяцы затрымліваюць заробкі, але рынкі і крамы перапоўненыя пакупнікамі.

Сёлета гэтая кніга Іллі Сіна ўжо заняла 2 месца прэміі Кніга году 2018 (падзяліла яго з кнігай "Мае дзевяностыя" Альгерда Бахарэвіча), а цяпер яшчэ і ўвайшла ў спіс намінантаў на Прэмію Гедройца.
Гэта самае незвычайнае, што я чытала ў сучаснай беларускай літаратуры за апошні час. З творчасцю Сіна калісьці знаёмілася, але ўрыўкамі. Напрыклад, чытала кавалкі з кнігі "Тэатральныя дэманы". І гэта было зусім не тое, што я люблю, постмадэрнізм ад мяне далекаваты, але новая кніга чымсьці зачапіла.
Гэта манатонны аповед, які заварожвае, чытаеш як мантру ці малітву. Жыціе Марыі, якая жыве ў звычайным постсавецкім горадзе. Такі кожны з нас можа бачыць з акна дома ў любым спальным раёне, на Ангарскай ці ў Серабранцы, у Шабанах ці Чыжоўцы. Аднатыпныя шэрыя дамы, пабудаваныя паводле адных праектаў, аднолькавыя шэрыя жыхары, якія перасоўваюцца па жыцці, быццам лялькі ў руках вопытнага лялечніка.
Не верце анатацыі, якая кажа пра тое, што ў гэтай кнізе ёсць герой і сюжэт. Герой так, безумоўна ёсць, мы нібыта знаходзімся ўнутры галавы Марыі. А вось з сюжэтам усё больш складана, бо на працягу кнігі не адбываецца амаль нічога. Толькі апісанні аднолькавых дзён з жыцця Марыі, якая механічна перасоўваецца, сустракаецца з людзьмі, жыве. А на фоне яе жыцця вайна, якая аднекуль паступова насоўваецца, але зусім не хвалюе Марыю. Магчыма, гэта алюзія на тое, што зараз адбываецца ў суседняй краіне.
Марыя фіксуе кожны элемент навакольнай рэчаіснасці, нібыта спрабуе захаваць гэтыя моманты ў сваёй галаве, назаўжды запомніць іх такімі. Але збольшага яе жыццё пустое і бессэнсоўнае, самотнае. А ўвесь горад жыве ў прадчуванні, што вось-вось, ужо хутка, прагрыміць. І яна грыміць, вайна… Але толькі не для Марыі.
Кніга поўная біблейскай паэтыкі і вобразаў, якія будуць добра зразумелыя абазнанаму чытачу. Не летняя чытанка на пляж, а кніга для ўдумлівага азнаямлення. Творчасць Іллі Сіна спецыфічная, але зачароўвае. Не шорт-ліст Гедройца, але адметная з'ява сучаснай літаратуры.

Як ёсць псіхадэлічная рок-музыка, так і ёсць псіхадэлічныя літаратурныя творы. Не абавязкова гэта какафонія і трэш. Як раз у кнізе Іллі Сіна “Libido” гучнага пcіхадэлічнага аповеду няма. Усё на паўтонах, як праз туман. Марыя, галоўная гераіня твора, нібыта глядзіць кіно пра саму сябе. Таму ўсе персанажы, якія трапляюцца на яе шляху, як быццам тэатральныя дэкарацыі, або партнёры на здымачнай пляцоўцы. Нікога сур’ёзна яна не ўспрымае, нікога не цэніць і не любіць. Чакае Іншага, якога вымысліла сабе. Але нават і гэты Іншы, які з'явіўся так нечакана, нібыта яго тэрмінова выклікаў рэжысёр, не ўразіў Марыю, і ў яе не з’явілася жаданне выратаваць яму жыццё, бо Іншы прыехаў або да Марыі, або на вайну. І толькі Марыя магла яго вызваліць ад вайны і смерці. Не вызваліла.

Марыя жыве ў звычайным постсавецкім горадзе, з яго звычайнымі жылымі дамамі-блізнятамі, якія так падобныя ў спальных раёнах ад Камчаткі да Брэста. На горад хвалямі накатваецца вайна. Спачатку толькі з паветра - абстрэламі з верталётаў і налётамі бамбавікоў. А неўзабаве кулі ўжо лётаюць паўсюдна і за баямі можна назіраць з уласнага вакна. Праўда, вайна абсалютна не хвалюе Марыю, яна не ведае, хто з кім ваюе, і яе гэта ўвогуле не абыходзіць. Нейкім дзіўным чынам кулі абмінаюць жанчыну, нібыта разумеючы, што гэтае нешта не трапляе ў зямны рацыянальны расклад. Марыя жыве ў жыццёвай прастрацыі, згубіўшыся паміж яваю і трызненнем. Гэтую прастрацыю можна назваць глыбокім сумам жыцця.

У анатацыі да кнігі напісана, што “Libido” - гэта першая кніга Іллі Сіна, якая мае героя і сюжэт. Наконт героя не паспрачаешся, Марыя і ёсць тот герой, пра якога згадваецца ў анатацыі. Але вось з сюжэтам складаней. У прынцыпе, на працягу кнігі амаль нічога істотнага не адбываецца. Гераіня ходзіць па вуліцах, займаецца сэксам з сужыцелямі, марыць пра Іншага, чакае, што вось-вось нешта адбудзецца. Але так нічога і не адбываецца. Бо вайна Марыю не датычыць абсалютна.

Твор уражвае перадусім сваім псіхалагізмам. Аўтар дзіўным чынам пранікае ў патаемнае сваёй гераіні і дзеліцца гэтым з чытачом, прычым апісвае яе бессэнсоўныя будні да самым дробных падрабязнасцяў, што адчуваеш гук яе крокаў, пахі смецця каля ракі, або ўсю жудасную фанаграму збіцця Іншым згаладнелага, ледзь жывога сабакі.

Заканчваецца кніга тэкстам адмысловай малітвы Марыі.

Божа, будзь з тымі, хто шукае і не знаходзіць. Амін.

Я нічога не ведаў аб тым, што можа хавацца за вокладкай гэтай кнігі. Што за лібіда і якое яно мае дачыненне за галоўнай гераіні? А хто яго ведае. Пачытаем - даведаемся.
Гэта арт-хаус пра Марыю. Марыя жыве шэрым жыццём - у шэрым горадзе з шэрымі дамамі і шэрымі людзьмі. Якая розніца, дзе ты працуеш і ці працуеш увогуле. Якая розніца, што ідзе па тэліку, чаго крычаць суседзі за сценкай, хто стукаецца ў твае дзверы? Калі я пачаў чытаць кнігу, мне падалося, што гэта літаратура ў стылі гранж. Такая брудная, нойзавая, мне ніхто не патрэбны, бо ўсе казлы. У рамане амаль няма дыялогаў, мы проста глядзім на жыццё вачыма Марыі. Спачатку мы нічога пра яе не ведаем. Потым таксама не вельмі шмат зразумела, але перыядычна вылазяць дробязі, з якіх можна здагадацца, як жыла Марыя раней. Порна не згадваецца, але ці фільмы для дарослых, ці прастытуцыя дакладна былі. Мы нават не ведаем, у якім горадзе жыве Марыя, у якой краіне. Магчыма Данецк, бо перыядычна успамінаюцца наёмныя салдаты, якія праз пару дней атрымліваюць смяротную кулю.
І калі прайсці праз сярэдзіну, гранж перацякае у фьюнерал дум метал. Жыцця няма, але і смерці няма чаго баяцца. Выбухі, страляніна. Кожны дзень новы чалавек у яе ложку. Хочацца прачнуцца і больш не сніць гэты сон.
Сумная шэрая кніга. У мяне шмат пытанняў, пра каго яна пісалася, што хацеў сказаць аўтар. Мне не блізкае жыццё гераіні, я шукаю заўсёды выйсце, мне не патрэбныя цыгарэты і сэкс з чужым чалавекам. Канешне, цяжка думаць, што хтосьці так і жыве. І з гэтым нічога не зробіш. Але чытаць пра ўсё гэта не вельмі хочацца. Ці не заўсёды хочацца...
У кнігі нават вокладка шэрая. Толькі зараз заўважыў.
Нігілістам ноў фьючарыстам прысвячаецца. 6/10.

Як быццам адзін доўгі чорна-белы сон, які насамрэч - палова жыцця. Журбота, якой з кожнай литарай становіцца больш і больш. Героі, лёсы якіх нічога не значаць для сюжэту, толькі павялічваюць цяжкае пачуцьцё ўнутры чытача. А што, калі ўсім сапраўды плоха? А што, калі шчасьця, радасьці ці іншых "добрых" рэчаў не бывае так доўга, каб гэта складалася хоць на 30% жыцця? А што, калі іх наогул не бывае?

Не бывае. Так кажа нам кожная кропка гэтац кнігі. Было блага, а будзе яшчэ горш. Было дрэнна, а будзе так, што гэта пачне здавацца добрым. Не хапае перажываньняў уласных? То трымай вайну. А вось табе яшчэ трохі часу каб думаць аб тым, як дрэнна людзям навокал.

А можа, гэта ўсё толькі сон Марыі? Можа, яна сама выдумляе гэта, гледўячы ў вакно? Няма ніякіх сняжанаў, спецаперацыі, наш з вамі мір не рушыцца, толькі яе... Велічэзная і доўгая гульня, дзе ніхто не прайграе, бо сама Марыя даўно гэта зрабіла за ўсіх. І засталася толькі абыякавасьць, як найлепшая абарона і філязофія жыцця.

Калі з часам становіцца толькі горш, адзінае, што застаецца, - гэта Партыя Супраць Будучыні.

Кніга добра адлюстроўвае, як на ўспрыманне ўплывае ўласны эмацыйны стан. Чалавек, якому так блага, як Марыі, ніколі не паверыць, што камусьці можа быць лепей.

Не забывайце аб псыхічным здароўі, каб не умёрлі!..

Кнігу прачытаў за два захода. Знаёмага ў параўнанні з тым што чытаў амаль няма. Першае адчуванне было, что кніга стварае ў свядомасці нейкую "кліпавасць". (Ведаеце, ёсць адчуваенне калі чытаеш кнігу, нібы глядзішь фільм.) Калі казаць больш дакладна, то я бы параўнаў яе з А-HA "Такe on me". Такі сабе монахромны відэаролік. Прычым адчуванне устойлівае і зместу твора не перашкаджае, а жыве нібы паралелльна, як своеасаблівы фон. Колеры тэксту насамрэч чорна-шэрыя, але не маюць мінорнага настрою, што ўжо само па сабе цікава. Як я зразумеў, рэалізм у якім жывуць героі, некрарэалістычны. Мінулае, напампаванае дэманамі, адсутнасть будучыні, чаканне смерці - гэта ўмовы, у якіх яны жывуць. Але тут няма трагедыі. Добры дэкадэнцкі твор.