Бесапатам

мы грэбаныя псіхі. (с)

Цемра ахоплівае ўсё навокал. І невядома, як з ёй змагацца, бо кожная барацьба пачынаецца з сябе, з прыняцця нейкага вельмі важнага рашэння, з вызначэння, хто ты такі і на што ты здатны. А задаваць сябе складаныя пытанні і тым больш шукаць на іх адказы нашы людзі не вельмі любяць. Прынамсі, прызвычаіцца можна да любых складаных умоў. Абы не было горш.

Цяжка было выбраць больш зручны момант для чытання – бо ў той час, як Еўропа шукае выйсце з сітуацыі з нелегаламі, у кнізе Станкевіча "бежанцы" ўжо засялілісь, прыжылісь, захапілі "жыццёвую прастору" і пераўтварылісь у гаспадароў невялічкага правінцыйнага горада, куды прынеслі бруд, смецце, наркату і крымінал. Але гэта толькі на першы погляд. Бо чужынцы нездарма не называюцца па імені, а сітуацыю пры ўсёй канкрэтнасці падзей трэба ўсё ж такі ўспрымаць хутчэй як прыпавесць і папярэджанне. Але хто іх слухае...

Праблема не ў чужынцах, зразумела; праблема ў нас. Бо, як казалі яшчэ героі Караткевіча, "У нас – толькі магілы. Толькі адны магілы, раскіданыя па гэтай зямлі". Еднасць – міт, любоў і павага – міт. І толькі "мая хата з краю" і "кожны сам за сябе" – сумная рэчаіснасць. І калі надыходзіць бяда, змагацца з ёй, шукаць справядлівасці можна толькі ўласнымі сіламі. Гэта калі яны ўвогуле ёсць, бо Даніла з рамана - гэта звышчалавек, я такіх сустракала адзінкі. Такія не ўцякаюць, падціснуўшы хвост, не пагаджаюцца з мацнейшымі, не мірацца са злыбядой. Яны дзейнічаюць і, так, часцяком перамагаюць. Але перамога па выніку падаецца штучнай і тэрміновай. Перамагчы ў бойке не ёсць перамагчы ў вайне.

Змрочны раман. Але гэта першая бескампрамісная пяцёрка за ўвесь год. За шчырасць, за вытанчанае балансаванне на грані моцы і дрэннага густу, за ўзняцце такіх балючых, няёмкіх і такіх важных пытанняў, за актуальнасць, бо мастацтва дзеля мастацтва - гэта мярцвячына і пустаслоўе. І як бы там ні было, надзея яшчэ ёсць.

По сути, отзыв должен состоять из лавины междометий, охов, ахов, сокрушенного качания головой и восклицаний "Как же так?", "Как же так можно?", адресованных сюжету, форме, Станкевичу и миру в целом.

Начну с самого простого - с формы. В романе семь глав, каждая глава - одно предложение.

Сюжет на первый взгляд незамысловат и пришел прямиком из веселых девяностых с их братками, баблом, наркотой, продажными ментами, шлюхами и отсутствием всякой морали. Даже главный герой, он же борец за правду, оказался Даниилом, что сразу навеяло ассоциации с "Братом" и "Братом-2". Но не все так просто, Станкевич копает глубже, добираясь не только до понятия справедливости, но и до процессов становления этноса, геополитики и вымирания наций. И делает вывод - нам скоро несдобровать из-за пьянки, наркоты и общего человеческого пофигизма (читай, толерантности), а если что нас и спасет, то явно не очнувшееся самосознание, а рванувший рядом Чернобыль. Пусть порой сюжет и отдает неприкрытым национализмом, но, черт, автор прав: европейская цивилизация загибается, а ее на смену уже готовы выдвинуться другие народы.

Что касается эмоционального воздействия на читателя, то здесь автор бьет по живому, мельком упоминая всевозможные ужасы, но так, что их концентрация зашкаливает. Станкевич депрессивен, он сгущает краски, и когда наступает момент из разряда, казалось бы, хуже некуда, он ловко находит то самое "хуже". Если в другом произведении количество чернухи, крови, издевательств и беременных малолеток стало бы раздражать и приблизило б роман к некачественному трешаку, то вязкий, без предложений, текст "Любiць ноч..." да еще и на прелестном белорусском языке, оставляет неизгладимой впечатление. И даже вполне себе "счастливая" концовка отдает подступающей безысходностью, ибо что может значить одна небольшая победа над несправедливостью (да еще каким способом, это отдельный разговор), если процесс запущен и его не остановить. Ассимилируемся, ребята, будущее не за нами.

Главный вопрос, который возник после чтения романа: "Человек человеку - кто?". Друг? Враг? Волк? Или все же... корм? После "Любiць ноч..." последний вариант кажется единственно верным.

Возможно, этот роман является приквелом к повести "Эрынii" того же Станкевича. Постапокалиптический мир "Эрынiй" - это то, что через пару десятков лет окажется на месте действия "Любiць ноч...", если ничего не изменится в сознании людей. Или, как вариант, если кто-нибудь таки нажмет на красную кнопку.

Калі сказаць, што Юры Станкевіч няпросты аўтар, – нічога не сказаць. Ён вельмі складаны, і чытанне яго кніг – не вечаровае лёгкае баўленне часу.

Проза яго не вызначаецца нейкімі мастацкімі карункамі, або стылістычнымі і жанравымі навацыямі. Яе можна назваць - суровай прозай Юрыя Станкевіча. Яна пераважна апавядальная і часам нават нагадвае кінасцэнар – дынамічнае дзеянне з адмысловым псіхалагічным зместам.

Апошнім часам Юры Станкевіч у Беларусі набыў імідж правага інтэлектуала і стаў амаль культавым пісьменнікам для моладзі адпаведных ідэалагічных перакананняў. З іншага флангу – ліберальнага – на пісьменьніка пасыпаліся розныя абвінавачванні і ярлыкі.

Дзіўна, што яшчэ не так даўно – напрыканцы ХХ стагоддзя – Юры Станеквіч не лічыўся ніякім экстрэмістам і тым больш “фашыстам”, а ягоныя кнігі свабодна выходзілі ў дзяржаўным выдавецтве “Мастацкая літаратура”. Як, напрыклад, адна з самых вядомых Станкевічаўскіх кніг “Любіць ноч – права пацукоў”. Кніга аб’яднала пад сваёй вокладкай невялікі аднайменны раман, пяць аповесцяў і два апавяданні.

Калі акрэсліць неяк універсальна-агульна, то яго творы прысвечаны вечнай тэме – барацьбе дабра са злом. Прычым зло ў кнігах Станкевіча надзвычай моцнае і нахабнае і як правіла перамагае. У кнігах пісьменніка часцей за ўсё са злом змагаюцца адзінкавыя смелыя людзі, якім не стае сілаў утрымаць хіжы наступ. Пісьменнік як бы наракае, што беларускае грамадства не здольнае само сябе абараніць. І робіць выснову – грамадства не сфармавалася ў паўнацэнны народ, які мае агульныя каштоўнасці, бо толькі агульныя каштоўнасці, у тым ліку і маральныя, людзі баранілі б, не шкадуючы сваіх жыццяў.

Вось і ў рамане “Любіць ноч – права пацукоў” намалявана трагедыя, якая адбылася ў невялікім беларускім гарадку Янаўску. Побач з хатаю самотнай жанчыны з дзіцём-інвалідам пасяліліся прыхадні, якія пачалі памнажацца як саранча. Яны гандлюць наркотыкамі, займаюцца нейкімі іншымі цёмнымі справамі, тэрарызуюць жанчыну. Кабета просіць паратунку ва ўчастковага, а ён упарта далдоніць, што гэта трэба даказаць. Суседзі пры сустрэчы сарамліва апускаюць вочы. Сканчваецца ўсё трагедыяй – гіне жанчына, бо прыхадням патрэбна яе хата. Яе брат прыязджае запозна і вымушаны пачаць з чужынцамі барацьбу.

Раман мае аптымістычны финал - брат перамагае і прымушае чужынцаў з’ехаць з горада. Але ўсведамляе, што гэта толькі часовая перамога, бо прыхадні неўзабаве паселяцца ў іншым месцы і ўсе пачнецца з пачатку.

Усё ж варта адзначыць, што не ўсе перасцярогі Юрыя Станкевіча, якія ён выказваў яшчэ ў 90-х гадах, спраўдзіліся. Той адкрыты разгул бандытызму, які тады назіраўся, спыніўся. Але пісьменнік несумненна мае рацыю ў тым, што зло заўсёды побач і трэба быць гатовым пачаць з ім змаганне.