Сядзіба

Невялікі твор з невялікай інтрыгай. Полацак, стары дом з гісторыяй і ценямі. Лакальная дарагая аўтару тапаніміка. Раманчык-дэтэктыўчык у раманчыку з полацкім побытам і побытавай містыкай.

Даволі хутка атрымалася ўжыцца ў тэкст. Не як - мне апавядаюць гісторыю, а як - я гляджу гісторыю знутры, пражываю з героямі. З беларускімі аўтарамі так атрымліваецца не заўсёды (вінаватая штучнасць? змушанасць? мая нячуласць, вядома ж). Лічу здольнасць пасяліць мяне ў кнізе паказальнікам майстэрства пісьменніка. Хоць, напэўна, вельмі, вельмі суб'ектыўным паказальнікам.

Спадабалася дзяленне частак. Аўтар сапраўды адчувае дыханне тэксту, тэктанічную рытміку кампазіцыі: калі трэба спыніць думку, пакінуць недасказанае. Гэтыя фрагменцікі даволі лаканічныя, завершаныя (хоць лішніх, неістотных для сюжэту дэталяў хапае, мне, напрыклад, не вельмі цікава, дзе была якая крама ў Полацку). Некаторыя частачкі амаль бліскучыя па атмасферы, створаным настроі (пра сабачку, пра сабачку!).

А вось змест... Ну колькі ўжо ёсць беларускіх твораў, дзе так ці інакш шукаюць нейкі артэфакт, звязаны з велічнай гісторыяй Вялікага Княства (чуеце сарказм? не? а ён ёсць)... Гэта ўжо стала банальнасцю. І тое, што артэфакт у выніку робіцца недаступным і вабным - не спойлер, а штамп. Увогуле, здаецца, беларусы памяшаныя на тэмах скарбаў. І абавязковых зваротаў да мінулага.

Гістарычны дэтэктыў - мякка кажучы, неарыгінальны жанр для беларускай літаратуры. Але ў "Сядзібе" яшчэ і мала цікавы дэтэктыў з вельмі слабой інтрыгай (шчыра - без інтрыгі зусім).

А містыку я ў прынцыпе не люблю. Такая ў мяне загана (іх у мяне процьма). Загадкавыя постаці і блікі мінулага можна было б прыняць. Але выгнанне барабашкі ў канцы... Ай...

А цяпер развагі на тэму і пусты троп. Трэба ж некалі выказацца, а тут такая ўдзячная аўдыторыя (чуеце сарказм? не? а ён ёсць). Калісьці ў дзяцінстве мне трапіўся зборнік фантастыкі розных савецкіх рэспублік. Я была ўражаная. Тры тэксты беларусаў хорам апавядалі пра нейкую прыладу, вынаходства, хітрык, які дапамагаў падарожнічаць ў мінулае і назіраць за велічнай гісторыяй Вялікага Княства. Я магу цяпер, дарослая, апраўдаць жаданне вярнуць адабраную гісторыю, сцвердзіцца праз тое, што шмат гадоў замоўчвалі, вярнуць скарб. Гэта была такая кампенсацыя. А тады, дзіцем, я падумала: "Чаму беларусы не мараць пра будучыню? Не прыдумляюць яе? Яны ўвогуле не бачаць будучыню?" Гэтае пытанне ў мяне засталося.

Я не люблю чытаць пра рэальнасць і побыт. Мне троху надакучыла чытаць пра велічную гісторыю Вялікага Княства (я яе люблю, чэсна, і Княства, і ягоную вобразнасць, рамантыку, усе-ўсенька пагоні ды верасы). Але чытаць я люблю навуковую фантастыку, каб ажно мазгі патрэсквалі. Яшчэ я хацела б пачытаць пра хірургаў або касманаўтаў. Я хачу не самае дурнаваценькае фэнтэзі і навукова-папулярныя кнігі па генетыцы або квантавай фізіцы. Я час ад часу з сваёй чытацкай эміграцыі вяртаюся да беларускіх аўтараў - і часам нават прыемна здзіўляюся ("Рыбін горад" Бабінай, "Мова" Марціновіча), і нават гістарычны дэтэктыў зрэдку можна пачытаць, але не ўвесь жа час жорсткі побыт казы Горвата і страчаныя скарбы. Павінна ж быць нешта яшчэ.

І вось у чым кпіна. Беларусы пішуць класнае фэнтэзі: Грамыка, Дзёміна, Жвалеўскі з Пастарнак. Проста лёс склаўся так, што пішуць яны па-руску і на рускім рынку. Не толькі праз грошы, таксама і праз "лёс склаўся так" і адабраную велічную гісторыю Вялікага Княства. Нью-Бабруйск Грамыкі - гэта ж проста цукерачка! (Цікава, ці многа беларускіх пісьменнікаў ведаюць пра існаванне Вольгі Грамыкі і Нью-Бабруйска? Падазраю, што яны такое не чытаюць.)

І вось у чым замарочка. Беларускамоўныя беларусы хочуць пісаць высокую літаратуру, а не фэнтэзі, фантастыку або навуч-пап. Яны чытаюць адно аднаго, і вучацца адно ў аднаго, і хваляць адно аднаго (а як зганіш, калі заўтра будуць пісаць рэцэнзію на цябе; вы не чуеце сарказму, а ён ёсць), яны няблага выглядаюць паміж сабой. Сто гадоў таму на адным конкурсе для маладых літаратараў я сказала з уздыхам: "Разумееце, гэта сумна, нас выбралі, таму што не было лепшых" - некалькі чалавек больш са мной не загаварылі, але каб толькі тае бяды... Пачуваюся старой бухцелкай. Але хачу параіць чытаць больш замежных аўтараў (не рускіх пажадана), і вучыцца ў іх, і раўняцца на іх, і шукаць новага, і прымушаць мазгі патрэскваць хоць час ад часу, пры чытанні ці пры пісанні.

По-русски бухтение...

Здесь...

Небольшое произведение с небольшой интригой. Полоцк, старый дом с историей и тенями. Локальная дорогая автору топонимика. Романчик-детективчик в романчике с полоцким бытом и бытовой мистикой.

Довольно быстро удалось вжиться в текст. Не так, как - мне рассказывают историю, а как - я смотрю историю изнутри, проживаю с героями. С беларусскими авторами так получается не всегда (виновата искусственность? принужденность? моя бесчувственность, конечно же). Считаю способность поселить меня в книге показателем мастерства писателя. Хотя, наверное, очень, очень субъективным показателем.

Понравилось деление частей. Автор действительно чувствует дыхание текста, тектоническую ритмику композиции: когда надо остановить мысль, оставить недосказанное. Эти фрагментики довольно лаконичны, завершенны (хотя лишних, несущественных для сюжета деталей хватает, мне, например, не очень интересно, где был какой магазин в Полоцке). Некоторые эпизоды почти блестящие по атмосфере, созданном настроении (про собачку, про собачку!).

А вот содержание... Ну сколько уже есть беларусских произведений, где так или иначе ищут какой-то артефакт, связанный с великой историей Великого Княжества (слышите сарказм? нет? а он есть)... Это уже стало банальностью. И то, что артефакт в результате делается недоступным и притягательным - не спойлер, а штамп. В общем, кажется, белорусы помешаны на темах сокровищ. И обязательных обращений к прошлому.

Исторический детектив - мягко говоря, неоригинальный жанр для беларусской литературы. Но в "Усадьбе" еще и мало интересный детектив с очень слабой интригой (честно - без интриги вовсе).

А мистику я в принципе не люблю. Такой у меня недостаток (их у меня уйма). Загадочные тени и блики прошлого можно было бы принять. Но изгнание барабашки в конце... Ай...

А теперь рассуждения на тему и пустой трёп. Надо же когда-то высказаться, а тут такая благодарная аудитория (слышите сарказм? нет? а он есть). Когда-то в детстве мне попался сборник фантастики различных советских республик. Я была поражена. Тексты беларусов хором рассказывали о каком-нибудь инструменте, изобретении, уловке, которая помогала путешествовать в прошлое и наблюдать за великой историей Великого Княжества. Я могу сейчас, взрослая, оправдать желание вернуть отобранную историю, утвердиться в том, что много лет замалчивали, вернуть сокровище. Это была такая компенсация. А тогда, ребенком, я подумала: "Почему белорусы не мечтают о будущем? Нет придумывают его? Они вообще не видят будущее?!" Этот вопрос у меня остался.

Я не люблю читать про реальность и быт. Мне немного надоело читать о великой истории Великого Княжества (я ее люблю, честно, и Княжество, и его образность, романтику, все-все погони да вереск). Но читать я люблю научную фантастику, чтобы аж мозги потрескивали. Еще я хотела бы почитать про хирургов или космонавтов. Я хочу не самое глупое фэнтези и научно-популярные книги по генетике или квантовой физике. Я время от времени из своей читательской эмиграции возвращаюсь к белорусским авторам - и иногда даже приятно удивляюсь ("Рыбий город" Бабиной, "Мова" Мартиновича), и даже исторический детектив изредка можно почитать, но не всё же время жестокий быт козы Горвата и потерянные сокровища. Должно же быть что-то еще.

И вот в чем насмешка. Беларусы пишут классное фэнтези: Громыко, Демина, Жвалевский с Пастернак. Просто судьба сложилась так, что пишут они по-русски и на русском рынке. Не только из-за денег, также и из-за "судьба сложилась так" и отобранную великую историю Великого Княжества. Нью-Бобруйск Громыко - это же просто конфетка! (Интересно, много ли беларусских писателей знают о существовании Ольги Громыко и Нью-Бобруйска? Подозреваю, что они такое не читают.)

И вот в чем заморочка. Беларусскоязычные белорусы хотят писать высокую литературу, а не фэнтези, фантастику или науч-поп. Они читают друг друга, и учатся друг у друга, и хвалят друг друга (а как не хвалить, если завтра будут писать рецензию на тебя; вы не слышите сарказма, а он есть), они неплохо выглядят между собой. Сто лет назад на одном конкурсе для молодых литераторов я сказала со вздохом: "Понимаете, это печально, нас выбрали, потому что не было лучших" - несколько человек больше со мной не заговорили, но что за беда... Чувствую себя старой бухтелкой. Но хочу посоветовать читать больше зарубежных авторов (не русских, желательно), и учиться у них, и равняться на них, и искать нового, и заставлять мозги потрескивать хотя бы время от времени, при чтении или при писании.

Скончыў чытаць раман "Сядзіба". Вельмі мне спадабаўся! Гісторыя пра кубак Стэфана Баторыя, пра прывід Сядзібы, узгадванне Ўсяслава Чарадзея - усё гэта пакінула нейкія містычныя пачуцці! Адразу захацелася патрапіць на Сядзібу і сваімі вачыма ўбачыць гэтую хату, той містычны буфет, сабаку Жуля, і альтанку з яе жыхаром вужакай!

Таксама захацелася зладзіць пошукавую экспедыцыю па Дзвіне з мэтай адшукаць гэты чароўны артэфакт - кубак Стэфана Баторыя!))

Як і пасля чытання "Захоп Беларусі Марсіянамі", "Сядзіба" пакінула адчуванне таго, што як мала мы, палачанне, ведаем пра гісторыю нашага Славутага горада! Амаль што не ведаем міфаў і паданняў родных мясцін! Захацелася больш інфармацыі! Было б цудоўна ладзіць нейкія вечарыны, сустрэчы, дзе б краявіды, пісьменнікі і проста цікавыя людзі распавядалі пра цікавыя гісторыі і міфы крывіцкай сталіцы!

На мой погляд, "Захоп Беларусі Марсіянамі" і Сядзіба" натхняюць на вывучэнне полацкай гісторыі, міфаў і паданняў нашай крывіцкай зямлі!!)

На творчым рахунку 58-гадовага Алеся Аркуша амаль 10 зборнікаў паэзіі, 3 зборнікі эсэістыкі і 5 раманаў. Неабходна адзначыць моцную сувязь аўтара з Полаччынай, дзе ён жыве і працуе, і падзеі якой адлюстроўваюцца ў творах. Чацвёрты раман “Сядзіба” не з’яўляецца выключэннем, ён таксама прысвечаны ўлюблёнаму гораду, а канкрэтна ўласнай сядзібе на Запалоцці. Раман складаецца з дзвюх сюжэтных ліній, якія існуюць быццам бы самастойна, але аб’ядноўвае іх – Полацк і яго сутарэнні. Дзеянне першай разгортваецца на сядзібе галоўнага героя, дзе “жывуць прывіды” і адбываюцца розныя здарэнні. Другая сюжэтная лінія – гістарычны дэтэктыў пра тапелеца ў Дзвіне і пра пошукі кубка Стэфана Баторыя. Але перш, чым перайсці да разгляду сюжэтных ліній, звернемся да пачатку рамана: сава праследуе крумкача, іх бой парушае “суцэльную веснавую ідылію”. Галоўны герой спрабуе абгрунтаваць гэтае здарэнне: “Бо трэба мець сур’ёзную прычыну, каб праследаваць суперніка на такую адлегласць. Магчыма, чорны злодзей разбурыў гняздо савы. Тады сапраўды няма даравання”. І толькі, прачытаўшы раман, становіцца зразумелы сімвалічны кантэкст гэтай сцэны: няма даравання таму, хто разбурае “сядзібы”. А сядзіба – гэта не толькі “хата, якую купілі для Таццяны”, а і род Зяновічаў, і Полаччына, і краіна (“Як усё пераплецена на гэтай зямлі … Тысячы гадоў тут жылі людзі. Міналі цывілізацыйныя эпохі. Усё перайначвалася. І толькі людзі заставаліся тымі ж самымі, якімі і былі”), і праца мастака (“І толькі вынік працы, але такой працы, якая ператвараецца ў легенду, здольны захоўваць тваё імя ў стагоддзях”). Цікава і тое, што аўтар не дае імя галоўнаму герою. Алесь Аркуш падрабязна апісвае дзяцінства “безыменнага” з камічнымі сітуацыямі пра Леніна, барана, думкі… Адчуваецца, прыхільнасць аўтара да свайго героя, аўтабіяграфізм. Усе астатнія героі (Таццянна, Кастан Навадворскі, бабуля і інш.) намалёваны схематычна, “моцнымі штрыхамі”: род заняткаў, асаблівасці характару, што не перашкаджае ўспрыняццю галоўнай ідэі твора. Але дзякуючы другарадным персанажам раскрываюцца многія праблемы сучаснага грамадства: жыццё ў вёсцы; мастак і мастацтва; знішчэння культурнага пласта; рэлігіі; абыякавасць да працы і інш. Досыць яркім з’яўляецца і вобраз полацкага пісьменніка Кастана Навадворскага. У дыялогах з галоўным героем Кастан выступае філосафам: “Фінал – гэта аснова ўсяго твора”, “Бо што такое прывід? Гэта душа забітага чалавека, якая не знайшла вечнага спачыну. Якая блукае ў пошуку адпаведнага прытулку” і інш. З вобразам Навадворскага звязаны дэтэктыў пра кубак Стэфана Баторыя, бо менавіта пісьменнік стварае гэтую легенду. Але напрыканцы твора ў чытача разам з галоўным героем узнікае думка, а можа, сапраўды, гэты кубак існаваў? Загадка… Алесь Аркуш па-мастацку стварае дэтэктыў (а дакладней нуар): Кастан Навадворскі, быццам Шэрлак Холмс, сядзіць у крэсле, заплюшчыўшы вочы, і разгадвае таямніцу. Але ў адрозненні ад героя Артура Конана Дойла, Кастан Навадворскі сам стварае таямніцу і сам яе разгадвае. Памылкова было б лічыць дэтэктыўнай толькі гісторыю пра Івана Зяновіча і кубак Стэфана Баторыя, бо тое, што адбываецца на сядзібе ў галоўнага героя з’яўляецца не менш загадкавым. Каб не перагрузіць твор, які складаецца са 120-ці старонак, Алесь Аркуш абірае два шляхі разгадкі таямніц: дэдуктыўны (гісторыя пра род Зяновічаў) і індуктыўны (здарэнні на сядзібе), і чаргуе гэтыя сцэны. Моцны бок твора заключаецца і ў сутворчасці аўтара і чытача, перагортваючы старонкі, чытач сам пачынае кіраваць працэсам пошуку ісціны. Такім чынам, “Сядзіба” – раман з элементамі гістарычнага дэтэктыву, у якім гарманічна спалучаюцца мінулае і сучаснае. Чытаючы твор, адчуваеш любоў да сваёй малой радзімы і адказнасць за яе мінулае, сучаснае і будучае. Думаецца, што такія творы сёння патрэбныя, як нікалі, бо без ведання мінулага краіны не будзе будучыні. А аўтар кнігі “масавай” формай, лёгкай і зразумелай мовай заклікае шукаць ісціну, вывучаць гісторыю і ў ёй таксама імкнуцца да ісціны… .