Ноч цмока

Здаецца, на вуліцы сучаснай беларускай літаратуры нарэшце свята - чытачы дачакаліся сапраўдны дэтэктыў. Прыемная беларуская мова, добры густ, містыка і каханне (нават фізічнае, вось як!) - амаль ідэальнае чытво. Сапраўды, нягледзячы на некаторыя, так бы мовіць, шурпатасці ды няроўнасці, "Ноч цмока" хочацца, перш за ўсё, хваліць і раіць знаёмым. І гэта цудоўна.

Жанравая прыналежнасць кнігі адназначная. Малады следчы нейкага раённага центру расследуе забойства дзяўчыны ў амаль закінутай вёсцы. Ужо з першых старонак зразумела, што забойства незвычайнае, бо вакол цела няма аніякіх слядоў. І вось побач з лініяй расследвання ўзнікае яшчэ адна - містычная, якая ўсё болей і болей затягвае ў свае абдоймы таварышча следчага, а з ім і чытача. З містыкі чакана вынікае адсылка да мінулага і зусім нечакана - палітычны змест. Але дзіўны гэты кактэйль выглядае цалкам арганічна. У Гапеева неяк вельмі проста атрымліваецца спалучыць шэрую рэчаіснасць правінцыі з фальклорнымі матывамі, а казённа-службовае - з эмацыйным і прыватным. І хоць Васіль да апошняга шукае "сапраўдныя" карані здарэння, мяне (ды і Васіля) аўтар, здаецца, пераканаў - сярод адзнак нашага часу ёсць месца і ведзьмакам, і цмокам, і страшным абрадам. Дарэчы, фантасмагарычны эпізод з адурманеным Васілём пад грушай і голымі жанчынамі, якія ў тумане аруць зямлю - ці не лепшы ў рамане па эмацыйнай напружанасці. У нейкім сэнсе ён нават нагадаў знакаміты эпізод з пагоняй у дрыгве ў "Дзікім паляванні караля Стаха". Нацыянальны змест, сплаў рэальнага і містычнага, каханне, якое абуджаецца ў такіх няпростых абставінах - здаецца, я ведаю, чым мог натхняцца Гапееў. І атрымалась няблага.

Не ўсё ў рамане гладка, ёсць пытанні, ёсць моманты, якія падаліся мне штучнымі - занадта ідэальная Надзея (ізноў жа - Надзея Яноўская!) і занадта хуткае разгортванне адносін паміж галоўнымі героямі (бач ты, месяц яны сустракаюцца, а ўжо пачынаюцца пытанні пра "я хачу нарадзіць ад цябе дзіця"), нейкая павярхоўнасць фальклорных ведаў і перабольшчванне ў сутыкненні афіцыйнага і не-. Але ўчора мне забаранілі лаяць раман, таму я спыняюсь (хаця гэта не лаянка, а канструктыўная крытыка!). "Ноч цмока", відавочна, не ідэальна, але займальна і пакідае вельмі добрыя ўраджанні ад знаёмства з новым аўтарам.

Два романа Валерия Гапеева я прочитала подряд, но не в порядке хронологии их появления на свет. По идее, начинать надо было с "Праклёна", но я рада, что всё получилось так, как получилось. "Праклён" - роман знаковый не только для автора, но и для всей современной белорусской литературы, и, боюсь, "Ноч цмока" могла оставить впечатление какого-то последыша, того, что в "Праклён" не вместилось, а выбросить все-таки жалко. А так "Ноч цмока" стала для меня воротами в мир Гапеева, где смелая фантазия уравновешивается хорошим вкусом.

Формулировка из аннотации - "эротическо-мистический детектив на фоне белорусской провинции новейшего времени" - заставила меня настороженно замереть в ожидании какой-то дичи. На самом деле никакой особой эротики в романе нет, а вот мистики, круто замешанной на белорусской мифологии, действительно хватает. И, как во всякой по-настоящему хорошей мистической истории, разумное объяснение событий неизменно соседствует с иррациональным. Сплошная мистика - это так скучно. Поэтому Валерий Гапеев дает нам два варианта разрешения детективной интриги - рациональный и сверхъестественный. Любопытно следующее: ни одно из этих объяснений не является удовлетворительным, везде так или иначе остаются белые пятна. Может быть, все сложится только при соединении двух начал? Кто знает.

Мне очень нравится, как написан этот роман. У Гапеева удивительно легкий, но при этом самобытный слог. Все выверено, все на своих местах, но эффект живой речи, непринужденности не потерян. Увлекательность - повод для отдельной похвалы. "Ноч цмока" интересна как на уровне идей, так и на уровне сюжета. Даже если не закапываться в глубину, внешнего слоя вполне достаточно для того, чтобы читать не отрываясь. Ну и к финалу автор приберег такую бомбу, что роман точно становится незабываемым.

Забавно, что если пересказать книгу в духе той строчки из аннотации, сомнения в целесообразности ее чтения будут выглядеть полностью оправданно. И по факту все вроде бы верно, но звучит как несусветная ахинея. И тут, полагаю, никуда без таланта автора, который умеет не только генерировать очень специфический коктейль идей, но и оформлять его в отличную литературную форму.

“Ноч цмока” – новы раман Валерыя Гапеева. І хаця з мінулым творам пісьменніка яго не аб’ядноўваюць ні адзіныя героі, ні месца дзеяння, адразу ёсць адчуванне, што гэта сэнсавы працяг “Праклёна”. І, нават калі б у новым творы з’явіўся Уладзімір Жабрун, Алесь Лобач, Генадзь Колтун ці нехта з іншых герояў, ніякага б здзіўлення не было.

З самага пачатку раман вельмі падобны на першы сезон амерыканскага серыяла “Сапраўдны дэтэктыў”. У беларускай правінцыі адбываецца незвычайнае забойства – забіта маладая дзяўчына. Яе цела знойдзена пасярод перапаханага поля, але ні каля яе, ні навогул нідзе побач няма якіх-небудзь слядоў. Дзяўчына была голая і быццам працягвала рухацца нават пасля смерці. А судмедэкспертыза выявіла, што яна была цяжарная, хаця большасць знаёмых лічыла яе лесбіянкай.

І з самых першых старонак утвараецца ўражанне, быццам ты не чытаеш кнігу, а сапраўды глядзіш захапляльны дэтэктыў. Каларытныя персанажы, незвычайнае забойства, містыка… І, таксама як і ў серыяле, важнае месца ў кнізе займае галоўны герой, яго светапогляды і адносіны з іншымі людзьмі. Ён падобны на сапраўднага чалавека, які жыве не толькі працай.

Такія ж і іншыя героі кнігі. Цікава, што гэта адзін з нешматлікіх сучасных раманаў, дзе галоўны станоўчы герой – следчы пракуратуры. Таксама да станоўчых персанажаў можна аднесці і мясцовага ўчастковага, і пракурора горада. А мы ж так звыкліся з вобразам міліцыянера-злодзея і абагульняем ўсіх людзей з пагонамі. А калі мы так робім, то ці нашмат мы лепшыя за тых, каго лаем?

Калі гаварыць пра адрозненне “Праклёна” ад “Ночы цмока”, то галоўнае – гэта маштабнасць. У “Праклёне” было шмат герояў (менавіта герояў, а не персанажаў), дзеянне адбывалася як у Мінску, так і ў вёсках. І мы наглядалі за развіццём падзей менавіта вачамі тых, хто змагаецца за цемру і за свет.

“Ноч цмока” зусім іншая. Увесь маштаб – гэта райцэнтр (дзе ў асноўным развіваеца сюжэт асабістага жыцця галоўнага героя), ды невялічкая вёска. Галоўны герой толькі адзін, які не стаіць на баку добрага ці благога. Ён проста займаецца сваёй справай – даследуе абставіны злачынства. І такім чынам умешваецца ў барацьбу вышэйшых сіл. Робіцца джокерам, які можа дапамагчы як адным, так і другім.

І вось гэта розніца ў маштабе мае прынцыповую розніцу. Мы бачым, што барацьба ідзе на ўсіх узроўнях. Не толькі за права валодання нейкімі там артэфактамі, а менавіта за авалодванне душамі звычайных людзей, якія знаходзяцца на ростанях.

Уся каштоўнасць рамана складаецца з трох кампанентаў. Першае – гэта сама дэтэктыўная гісторыя. Да самага канца чытач не ведае – хто ж сапраўдны забойца. Другое – галоўны герой. Следчы пракуратуры ўяўляе сабою сапраўднага беларуса, які звык ніколі не ісці супраць плыні. Але праз абставіны ў рамане ён павінен перагледзець свае светапогляды. Трэцяе – містыка. Містыка, якая неразрыўна звязана з беларускімі традыцыямі і міфамі.

Аднак частка ідэй, якія праз дзеянні герояў, прапануе нам аўтар, даволі спрэчная. Не будзем раскрываць сюжэту, але не ўсе чытачы стануць на бок аўтара. Хай думкі яго герояў пра нацыянальнае адраджэнне і добрыя, але шлях іх дасягнення выклікае шмат пытанняў.

Маем надзею, што гэта дылогія (заўвага – тое, што два раманы наогул нешта аб’ядноўвае, гэта толькі думкі аўтара рэцэнзіі) абавязкова ператворыцца ў трылогію. І магчыма ў трэцяй частцы Валеры Гапееў адкажа на шмат пытанняў, якія засталіся пасля “Ночы цмока” і “Праклёна”. Будзем чакаць.

Фінал кнігі застаецца адкрытым. Барацьба света і цемры працягваецца.

Валеры Гапееў з тых пісьменнікаў, якія не расчароўваюць мяне сваёй творчасцю. Ён стабільна выдае якасныя раманы, прычым як для дарослых, так і для падлеткаў. Раманы для дарослых у яго атрымліваюцца даволі змрочныя і таямнічыя, як я люблю. Раю вам папярэдні раман "Праклён", а пакуль раскажу пра "Ноч цмока", якая пакуль для мяне прэтэндэнт на атрыманне галоўнай узнагароды сёлетняй Прэміі Гедройца.

Спачатку ніяк не адпускала адчуванне, што недзе я ўжо такое чытала. Успомніўся раман польскага пісьменніка Зыгмунта Мілашэўскага "Доля праўды", які я прачытала ў мінулым месяцы. Усё супадае: правінцыя, таямнічае забойства жанчыны, галоўны герой з праваахоўных органаў разгадвае загадку. Праўда, на гэтым падабенства твораў заканчваецца, бо абодва створаныя на чыста мясцовым каларыце. У Мілашэўскага гэта Сандамір, адносіны палякаў і яўрэяў, у Гапеева беларуская міфалогія.

Пасярод поля знаходзяць мёртвую голую дзяўчыну. Слядоў вакол няма, нават не вельмі зразумела, як яна на тое поле трапіла, ды яшчэ і голая (і толькі пасля родаў). Бо поле — гэта ўсё ж такі зямля, а ёй мусяць застацца якія-ніякія сляды. Сродак забойства таксама застаецца таямніцай, толькі маленькая дзірка на целе дзяўчыны. Следчы Васіль павінен раскруціць гэты клубок, хоць яшчэ не ведае, што разгадка можа каштаваць яму жыцця.

Вельмі класна, што падзеі разгортваюцца ў райцэнтры, і Гапееў добра паказвае мясцовае жыццё.
Не абышлося ў рамане без так званых "свядомых" момантаў, што тыпова для Гапеева. Ёсць тут апантаныя беларускім змагары (няхай ужо і не вельмі актыўныя), якія, аднак, маюць даволі цесную сувязь з рэчаіснасцю, дах у іх на месцы. Да іх адносіцца жанчына галоўнага героя і яе брат. А ёсьць, так бы мовіць, сектанты, для якіх беларускасць — закрыты клуб, ледзь не элітарны, дзе яны могуць ладзіць свае рытуалы, уваскрашаючы забытыя традыцыі продкаў і не дапускаючы да іх чужынцаў. А рытуалы часам даволі небяспечныя. Высвятляецца, што забітая дзяўчына была адной з удзельніц такога клуба.

На маю думку ідэя твора ляжыць глыбей, чым усе гэтыя найменні — эратычна-містычны дэтэктыў. Ёсць у кнізе роздум над лёсам беларускай нацыі, якая ніяк не можа займець вартага лідара, таму вымушана штучна яго вырошчваць (але тут без спойлераў, чытайце далей самі). Гэта такі твор, па якім амерыканцы лёгка б знялі атмасферны серыял (накшталт True detective, бо ў мяне ў галаве ў часе чытання якраз круціўся іх саўндтрэк). Дэтэктыў, эротыка, каханне, містыка, беларуская міфалогія — у суме добры ўзор сучаснай літаратуры. Вельмі радуюся, што ў нас такое ёсць (не ўсім жа постмадэрнізм пісаць).

Гэта першая кніга Валерыя Гапеева, якую я прачытыла, але ў планах ёсць жаданне больш пазнаёміцца з яго творчасцю.
У кнізе "Ноч Цмока", дзеянне пачынаецца ў раённым гарадку, дзе адбываецца забойства маладой жанчыны.

Галоўный герой, следчы пракуратуры амаль с першых гадзін пасля выяўлення трупа разумее, што справа  будзе няпростай.
Бо жанчына была знойдзена ў полі голай, а навакол няма ніякіх слядоў, быццам яна "звалілася з неба". А далей усё больш загадкавых абставін. Забітая, дочка мясцовага ведзьмака, якая, па дадзеным анатамавання, нядаўна нарадзіла дзіця.

А пасля расследаванне з загадвага становіцца містычным, дзе адкрываецца шмат таямніц, паганскіх абрадаў і адваротнага боку жыцця, на першы погляд звычайнай вёскі.
У выніку атрымліваееца класная кніга, дзе спалучаюцца дэтэктыў, містыка, і каханне.

Я б нават адзначыла, што па кнізе "Ноч цмока", можна серыял здымаць.
Па класціцы амерыканскага жанра, дзе злачынства  дзеецца  ў невялічкім гарадку і  забойства адбываецца пры загадкавых абставінах. Мясцовая паліцыя пачынае расследаванне.
Толькі месца дзеяння Беларусь).

Пачынаючы чытаць гэту кніжку, я не чакаў ад яе шмат. Але аўтар мяне прыемна здзівіў. Перш за ўсё нетрадыцыйным поглядам на сучаснае беларускае мястэчка, якое ў гэтым творы бачыцца прывідам, які блукае па рэчаіснасці, часам знікае, а часам з’яўляецца на вочы кіраўнікоў вертыкалі. Па-другое, вельмі спадабаўся вобраз следчага, які нагадаў мне знакамітага польскага капітана, які “піў усё, акрамя какавы”. А яшчэ прыемна ўразіла наяўнасць агульнай усходнеславянскай містычнасці, якую можна прасачыць ад “Масакры” да “Тараса Бульбы”. Таксама зацікавіла пытанне, амаль філасоўскага кшталту, якое можна сфармуляваць наступным чынам: “Якое месца займае сучасная беларуская жанчына ў грамадстве, у якім пачварна злучаюцца панаванне састарэлых мужчын з жэстачайшым матрыярхатам”.
Цалкам гаворка можа ісці пра тое, што прачытаць гэту кнігу будзе карысна і тынэйджару, і рамантычнай жанчыне бальзакаўскага ўзросту, бо “лязо не разрубіць хвалі”.

Гапееў у сваёй дарослай прозе (падлеткавую не чытаў) спрабуе пісаць проста, без глыбокіх думак, але каб захопліваць увагу чытача. І гэта ў яго атрымліваецца. Адзіны мінус для мяне, у тым ліку гэтай кнігі, што сюжэт ён занадта даводзіць да нерэальнасці, то бок настолькі фантазіруе, што мяне гэта адштурхоўвае. Гэта як у фільмах: столькі ўсяго супадае ў дзеяннях герояў, што ў рэальным жыцці такое немагчыма. І ты разумееш гэта, а глядзіш, каб час заняць. Так і з кнігай Гапеева.
Дабротнае чытанне для вольнага часу. Месцамі я не мог адарвацца.

Даволі цікавы і моцны твор, але сюжэт надта эфемерны. Разыходзіцца, як той туман над полем і паказвае фантазіі аўтара аб перамозе дабра над бясконцай суцэльнай абыякавасьцю. Надта прыгожа і надта казачна, прыцягвае, але не натхняе. Спроба штучна прывесьці розных людзей да немагчымай у рэальным сьвеце гармоніі.

У "Праклёне" прыкра было толькі першых некалькі старонак, і тады мне падалося гэта файным сакрэтам, нібыта непрыкметнай ды непразрыстай вокладкай добрай кнігі. А во ў "Цмоку" стала зразумела, што то сапраўды стыль аўтара, бо чакаць, адкуль жа пачнецца цікавае, давялося недзе пад 100 старонак, амаль палову твора. Увесь гэты час галоўны герой выпрабоўваў мае нервы стаўленьнем да жанчын, стаўленьнем да ўласнай будучыні, і ўрэшце, жіцьцёвымі перакананьнямі. І вось пасля гэтых дасканалых назіраньняў ніяк не верыцца ў тое, што такі чалавек мог зьмяніцца настолькі, каб стаць зусім іншым і перакрэсліць усе свае мінулыя стаўленьні ды перакананьні.

Але разнастайнасьць персанажаў, фальклёрны калярыт ды якасная інтрыга не расчаравалі. Нават магу параўнаць з перад тым прачытаным "Лунным камянём" Уілкі Колінза. А гэта ўжо узровень сусветнае літаратуры.