Дзеці Аліндаркі

Менее чем за 1 год вышло сразу два произведения о судьбе белорусского языка. О романе Виктора Мартиновича «Мова» мы уже писали ранее, а теперь расскажем о книге Альгерда Бахаревича «Дзеці Аліндаркі”.

Антиутопический мир произведения уже “освободился” от Мовы, в нем царствует исключительно Язык – тот, который «великий и могучий». Мова находится фактически под запретом, считается мертвым языком (а кто-то считает, что она и не существовала никогда). Единственный ее пережиток – это акцент “тутэйшых”. Но и от него теперь можно избавиться с помощью Доктора, который нашел, что Мова – это всего лишь косточка, нарост в нашем рте, который заставляет говорить неправильно.

Впрочем, есть и те, кто продолжает верить в Мову. И даже передает ее будущему поколению. Но таких очень мало и они тщательно скрывают свои запретные развлечения.

Но, несмотря на такую антиутопическую направленность, порой складывается впечатление, что автор вовсе не говорит о каком-то фантастическом сценарии развития событий. Наоборот! Так, в главе про “официального” писателя Мацея Бурачка, мы узнаем, что ему разрешено говорить на Мове. Потому что он – писатель. Проводя параллели с реальностью, вспомните, если кто-то в общественном месте начинает говорить на на белорусском, большинство людей сразу же думают, что это либо учитель беларуская мовы, либо писатель, либо “колхозник”. Более того, в сфере обслуживания Вас за Мову могут даже поправить и попросить говорить “нормально”. Известно немало таких случаев, просочившихся в СМИ. Получается, что Бахаревич просто взял нашу реальность и довел ее до абсурда – Мову в книге считают болезнью.

Также в книге есть эпизод в редакции газеты, где старые подшивки написаны как раз на Мове. Но никто не сжигает и не прячет их. Более того, если говорить в городе с людьми на белорусском – тебя вовсе не схватят и не отвезут в психушку/милицию. Просто посмотрят как на чудака. То есть Мова – не запрещена. И в такие моменты задаешься вопросом – а чем эта ситуация отличается от той, в которой сегодня оказалось белорусское общество?

В книге 4 главных персонажа – дети Лёся/Сиа и Летчик, Отец детей и Доктор. И каждый из них живет в своей маленькой реальности. Реальность детей – это сказка, точнее сказочная белорусская реальность – с загадочными существами и волшебными местами. Их путешествие через лес превращается в настоящее приключение Гензеля и Гретель, только в белорусском лесу.

Реальность Отца – жестокая реальность, с которой он все никак не может смириться, в которой запутался и вынужден жить. Реальность Доктора – это мир, который он призван очистить от Мовы. Эти сюжетные линии один раз разошедшись, уже не встретятся.

Хотелось бы отметить, что Доктор, несмотря на его враждебное отношение к Мове, знает ее в совершенстве. Более того, временами наслаждается ею, разговаривает, но тем не менее хочет истребить. Тут приходит в действие поговорка – “Знай своего врага”.

А вообще вся книга Бахаревича состоит из символов. Именно из-за этого и у большинства его персонажей даже имен нет. Доктор, Отец, Зритель, Бабушка. Потому что они – не герои. Они – символы. И многие читатели из-за этого могут запутаться, многим она покажется сумбурной и непонятной. Поэтому очень важно во всем разобраться – начиная от названия книги и заканчивая домом из пряничных коробок.

И не ждите, что впечатления от книги настигнут Вас сразу же. Они будут приходить медленно, постепенно. Важная особенность книги в том, что сам автор не дает ответов на наши вопросы.

Несколько слов о финале произведения. Он хоть и открытый – дальнейшая судьба 3 главных персонажей, да и самой Мовы непонятна – но скорее пессимистический. Не видно способов решения возникшей ситуации. И, опять же, символично, что этим книга перекликается с “Мовой” Мартиновича. Там тоже хоть и остаются небольшие лазейки для продолжения борьбы, но сама концовка пессимистичная.

Понятно, что оба автора хотели показать те обстоятельства, в которых сегодня существует Мова. Но таким образом они скорее констатируют факт, чем предлагают пути выхода. Оба автора показали, что несмотря на всю борьбу Мова погибнет. Как бы мы ни сопротивлялись этому. И пускай пессимизм свойственен для большинства белорусских произведений, но порой хотелось бы почитать хоть что-то оптимистичное. Так и хочется воскликнуть — хватит с нас антиутопий — дайте нам утопии. Покажите, как было бы хорошо, а не как будет плохо. Ведь нужно знать — к чем стремиться.

У Бахаревича получилась хорошая книга. Возможно, главный претендент на премию Гедройца-2015. Но если раньше Вам не нравилось творчество этого писателя, то и “Дзеці Аліндаркі” вряд ли придутся по душе.

Прачытаўшы кнігу, у мяне з’явілася адчуванне, што гэты раман вельмі асабісты для Альгерда Бахарэвіча. Бо і дачка ў яго ёсць ад першага шлюбу, якая з малых гадоў жыла з бацькамі ў Нямеччыне, выхоўвалася выключна па-беларуску і не вельмі добра ведала расейскую мову. Таму, магчыма, (гэта толькі мая версія) калі сям’я наведвала Беларусь, у дачкі ўзнікалі моўныя праблемы. Усе гэтыя пачуцці, гісторыі, думкі, перажыванні, звязаныя з мовай, пісьменнік пераплавіў у мастацкі тэкст – раман казку-антыўтопію “Дзеці Аліндаркі”.

Такім чынам, раман “Дзеці Аліндаркі” – твор пра мову, дакладней пра беларускую мову. Нечым ён перагукваецца з яшчэ адным раманам пра мову, які так і называецца “Мова”, яго напісаў Віктар Марціновіч. І першы, і другі – антыўтопіі. У першым і другім – мова апынаецца ў такім занядбанні і нават забароне, што на зямлі застаюцца лічаныя людзі, якія яе ведаюць і якія ўсялякім чынам імкнуцца яе захаваць.

Такім чалавекам у “Дзецях Аліндаркі” з’яўляецца Бацька, які жыве з малалетняй дачкой і выхоўвае яе выключна па-беларуску. Ён забараняе ёй нават размаўляць у школе, дзе яна ўвесь час маўчыць, каб ніхто не даведаўся пра яе беларускамоўнасць. Дачку ўрэшце ад Бацькі забіраюць і накіроўваюць у адмысловы лагер, дзе вучаць размаўляць “так як трэба”. У адмысловым лагеры дзяцей, якія маюць беларускі акцэнт, лечаць – і пігулкі нейкія даюць, і нават хірургічна.

Дзяўчынка ўцякае з “моўнай лякарні” з брацікам (праўда, цяжка зразумець, адкуль ён узяўся) у лес – блукаюць разам і трапляюць у розныя гісторыі, часам вельмі небяспечныя.

Казка ў Бахарэвіча атрымалася досыць песімістычнай. Дзяўчынку ўрэшце ловяць і зноў запраторваюць у лагер. Ідэі Бацькі церпяць крах, і ён сам канчаткова співаецца. Вяртаецца мама дзяўчынкі, забірае яе з лагеру і ўвозіць з сабой у іншую краіну. Вось такі фінал. Для дзяўчынкі можа і добры, але для Бацькі і яго ідэяў – поўная параза.

Сумная атрымалася ў Бахарэвіча казка. Гэта што датычыць зместу.

Што датычыць пабудовы твора, мовы, моўных знаходак і думак – то цудоўнае выкананне. Некаторыя раздзелы кнігі практычна з’яўляюцца асобнымі творамі – так бы мовіць аўтаномнымі казкамі. Нездарма кніга ўжо разцягнута на цытаты, напрыклад, “Час, вядома, добры хірург — але не найлепшы касмэтоляг”, альбо "Яліны, яліны, - прабурчэў Лёччык. - Калі сабраць яловыя шышкі, яліна табе слова ня скажа. А вось калі жолуд падняць, дуб адразу як зірне - мароз па скуры..."

І ці не галоўны герой рамана брацік Лёччык, які пажадаў лепш стаць помнікам, чым згубіць свае перакананні.

Твор нагадаў «Мову» Віктара Марціновіча. Здаецца тут таксама нібы недалёкая будучыня. Здаецца і па тэрыторыі Беларусь. І дакладна ў тым часе і на той тэрыторыі існуюць сур'ёзныя праблемы з мовай. Мовы наогул амаль не існуе, людзі размаўляюць на падобным да трасянкі дыялекце і ўсе прагнуць навучыцца гаварыць на Языку. Не. Думка не дакладная. Паспрабую так. Movy naohuł amal nie isnuje, ludzi razmaŭlajuć na padobnym da trasianki dyjalekcie i ŭsie prahnuć научиться говорить на Языке.
Доктар – нарадзіўся і жыве на гэтай тэрыторыі. У дзяцінстве пасябраваў з дзяўчынкай, каб навучыцца гаварыць на Мове. І пад час гэтага сяброўства ён знаходзіць у роце ў дзяўчынкі костку якая замінае гаварыць на чыстым Языку. Ужо ў сталым узросце Доктар распрацоўвае метад па выдаленню гэтай косткі і адкрывае Лагер для дзяцей, дзе і займаецца саёй справай.
Бацька дзяўчынкі Сіа-Лёсі навучыў яе размаўляць на Мове, і зусім забараняе ёй выкарыстоўваць Язык. Аднак праз некаторы час яго ўсё ж выкрываюць нейкія службы, падобныя да сацыяльных, і дзяўчынку забіраюць ад Бацькі, і накіроўваюць у той самы Лагер. Але забіраюць яе не адну, а разам з братам Лёччыкам, які раптоўна з'яўляецца у кватэры. Праз нейкі час Бацька знаходзіць і вызваляе дзяцей, але праз нейкі час губляе іх у лесе.
Шыфр да назвы рамана даецца ў радках, якія прыгадваюцца як любімая песня дзяцей:

Гэта першыя радкі аповесці ў вершах Фpaнцiшка Бaгyшэвiча пад назвай «Кeпcкa бyдзe!» Галоўнага героя якой і клічуць Аліндаркай. І здаецца калі ў таго Аліндаркі ўсё склаался ня добра, чаго чакаць ад яго «дзяцей»? А імі напэўна з'яўляюцца і Лёся з Лёччыкам, і ўсе дзеці з Лагера, а можа і наогул усе беларусы. Мне здаецца, што не ўсё так дрэнна, як здаецца пасля прачытання твору, і фінал у яго ўсё ж аптымістычны. Бо, па-першае, для дзяўчынкі хэпі-энд аўтар змясціў адразу ў другім раздзеле. А па-другое напрыканцы выяўляеццца, што нават для Доктара, который разговаривает лишь на русском, усё ж існуе патрэба тайна размаўляць па беларуску, і нават знаходзяцца людзі якія ўсё яшчэ могуць з ім размаўляць на чыстай мове. Нягледзячы на тое, што Доктар шмат зрабіў каб гэту мову знішчыць.