Гасцініца "Бельгія"

З’яўленне гэтай кнігі для мяне было прагназаваным. Бо перад «Гасцініцай «Бельгія» выйшла кніга Ганны Севярынец «Ён і пра яго» пра Уладзіміра Дубоўку, а таксама том выбраных твораў Алеся Дудара, які ўклала Ганна. Балазе, менавіта яна адшукала прыватны архіў Алеся Дудара, які, як высветлілася, цярпліва чакаў свайго даследчыка ў Мінску ў нашчадкаў паэта. Такім чынам пісьменніца была настолькі набрынялая, працуючы ў архівах і бібліятэках, гэтым бурлівым і трагічным часам – 20-30-ыя гады мінулага стагоддзя – што не магла не падзяліцца гэтым у мастацкой форме ў асобнай кнізе.

У новым рамане Ганны Севярынец апавядаецца пра літаратурнае жыццё Беларусі 20-х - першай паловы 30-х гадоў мінулага стагоддзя. Сярод галоўных герояў – паэты Алесь Дудар і Уладзімір Дубоўка. У рамане практычна няма мастацкага вымыслу, твор пабудаваны на архіўных дакументах, газетных матэрыялах таго часу, успамінах сведкаў, гэпэушных справах.

Прачытаўшы "Гасцініцу "Бельгія", маё ўяўленне пра той час набыло канчатковае акрэсленне і дэталёвую прамалёўку. Але ніякіх зменаў успрымання і ацэнак таго часу і яго герояў не адбылося.

І тая спантанная і інтуітыўная думка, якая ў мяне нарадзілася яшчэ напачатку 90-х, умацавалася. Пра непазбежнасць паўставання карпаратыўнай сітуацыі, калі літаратура ствараецца пры кантролі і ўдзеле дзяржавы, калі літаратура робіцца "з аднаго катла".

Захапляюся тым імпэтам і гарэннем, з якім Ганна рабіла гэтую кнігу. Цяпер той час актуалізаваўся і стаў больш зразумелым. Ганна вярнула яго ў цяперашні літаратурны канктэкст. Прынамсі зразумелым стаў канфлікт Дудара і Дубоўкі і прычыны “нараджэння” Тодара Глыбоцкага.

Я крыху інакш успрымаю некаторых герояў таго часу, напрыклад, Язэпа Пушчу, які добра намаляваны ва ўспамінах Яна Скрыгана. Але, я так разумею, ён быў у "Бельгіі" "спадарожным героем". І мне сімпатычны ўчынак Міколы Нікановіча, які пайшоў вызваляць у ГПУ сваіх сяброў Таўбіна і Астапенку ў 1933-м. Пайшоў і не вярнуўся. То-бок кніга ўтрымлівае толькі асобныя малюнкі і гісторыі з літаратурнага жыцця Беларусі таго часу, пераважна датычныя Алеся Дудара і Уладзіміра Дубоўкі. Можа цэнтральныя і найбольш значныя, але ж вельмі шмат засталося па-за кадрам. Гэта зачыць, магчымыя новыя і новыя кнігі пра той бурлівы і трагічны час. Час, калі нараджалася нашая сучасная беларуская літаратура.

З даўніх часоў мяне цікавіла, чаму многія аўтары, калі пачынаюць пісаць кнігі пра сапраўдныя дакументальныя падзеі, пра знакамітых і не вельмі знакамітых, але рэальных людзей, ператвараюць свае творы ў мастацкія. Чаму ў іх не атрымліваецца застацца ў плыні літаратуры нон-фікшн? І, здаецца, твор Ганны Севярынец (Anna Severinets) “Гасцініца “Бельгія”” калі не адказаў на маё пытанне, дык зрабіў нейкі намёк.

Сапраўды, кніга распавядае аб тым, што называюць “беларускай Атлантыдай”, аб тым культурным і мастацкім пласце нацыянальнага жыцця, які цаклам згінуў, або трапіў у нябыт. Але як падкова даруе шанцаванне нават таму, хто ў яе не верыць, дык і мінулае ўздзейнічае на сучаснасць незалежна ад таго, асэнсоўваем мы гэта ці не.

Пачуцці, якія ў мяне выклікае не толькі гэта кніга, але і іншыя творы пані Ганны, гэта пачуцці Энея праз год пасля падзення Троі. Яшчэ адчуваеш смурод спаленага горада, яшчэ перад вачыма твары загінулых сяброў, але ўжо гэта ўсё сыходзіць у нябыт, бо жыццё працягваецца, і неабходна рушыць наперад, у новыя рэчаіснасці.

Пані Ганна, на маю думку, напісала свой твор недзе на мяжы геніяльнасці. І здолела распавесці пра такую жудасную тэму, бо страты заўсёды жудасныя для культуры, з павагай і любоўю да сваіх герояў і, галоўнае, да чытача. Я не здзіўлюся, калі праз пэўны, і мабыць вельмі кароткі, час гэты твор апынецца ў спісе класічных твораў беларускага свету і будзе знаходзіцца на той паліцы, якую будзе вырашана выратаваць і захаваць любым коштам.

Безумоўна я раю ўсім чытачам, якія прыслухоўваюцца да майго меркавання набыць кнігу “Гасцініца “Бельгія””, а галоўнае ўдумліва прачытаць, бо асэнсаванне свайго месца ў гэтым свеце можа быць ажыццёўлена толькі праз душэўныя пакуты.

Што вы ведаеце пра расстраляных паэтаў (калі ўвогуле чулі пра такіх)?

Інфармацыя ў інтэрнэце пра іх дастаткова сухая, вікіпедыйная. І я вельмі радая, калі выходзяць, так бы мовіць, дакумэнтальна-мастацкія кнігі, дзе імёны з чорных літар на паперы пераўтвараюцца ў яскравыя карцінкі ў галаве, дзе тыя, зь кім магчымасьці пазнаёміцца ніколі не будзе, становяцца жывымі людзьмі, быццам добра знаёмыя сябры.

Адзінае што, я памылілася, калі не пацікавілася загадзьдзя пра зьмест кнігі. Узяла яе наўзгад. Праз гэта першае ўражаньне было сапсавана, бо без мэтанакіраванасьці «Гасьцініца» не зайдзе.

Перад ёй карысна прачытаць кнігу «(Не)расстраляныя», вельмі дапаможа з незнаёмымі імёнамі.