У капцюрох ГПУ

Было время в далёком детстве, когда я думала, что Гулаг - это такие острова где-то в северных широтах. И только мрачная чёрная обложка останавливала меня, когда руки тянулись к книжным полкам за очередной порцией приключений. Потом пришло знание, за ним непонимание, ужас и попытки разобраться, за что миллионы людей были осуждены на смерть или нечеловеческие условия. О ГУЛАГе написано немало - быть писателем автоматически означало попасть в зону риска. Но кто-то из них умудрялся выжить, вернуться и... рассказать. Среди этих сотен свидетельств книга Франтишка Олехновича стоит особняком - это первое свидетельство страшных преступлений против человека, которому не повезло хоть чем-то отличаться от серой массы сограждан. В 1933 году Олехнович был освобождён (его обменяли на другого белоруса Бронислава Тарашкевича, расстрелянного, кстати, в 1938. зачем?! зачем обменивать, чтобы потом уничтожить?), а в 1934 году на страницах виленской газеты стали появляться рассказы о лагере на Соловках, из которых родилась книга "В когтях ГПУ". На протяжение 1930-х годов воспоминания были переведены на русский, украинский, итальянский, португальский...

История того, как Олехнович попал в когти ГПУ (а точнее ОГПУ), изумляет сама по себе. Ибо жил себе господин Олехнович тихо и мирно в Вильне, Западная Беларусь, Польша. Жил не то что бы богато или имел большой простор для творчества, но с какой же тоской он потом будет вспоминать эти годы! А потом приехал в БССР, получив официальное приглашение советской стороны. Приехал, наслушавшись историй о том, как там строят светлое будущее, как нужны там писатели, поэты, музыканты, учёные... 23 декабря 1926 года получил советское гражданство, 1 января 1927 года был арестован за "содействие международной буржуазии". И понеслась. Неизвестность, допросы, 10 лет на Соловецких островах. "Буду жыць! Цi ў Сiбiры, цi ў Туркестане - усё роўна. Усюды людзi жывуць. Я дужы, здаровы - вытрываю". А было ему тогда 44 года.

Рассказы Олехновича пугают даже не ужасами, а обыденностью, тем, как просто и где-то даже с юмором всё это описано - люди привыкают к любым условиям. И среди голода и почти вечной зимы женщины высчитывают копейки, чтобы купить кроме хлеба ещё и помаду. "Входящий не грусти! Выходящий не радуйся!" - такой девиз Олехнович предлагает прицепить над входом в острог. Он честен, не сгущает краски, не перебарщивает со страшилками, а в конце даже шутливо извиняется за то, что "шмат добрага напiсаў аб Саветах". Кроме рассказов о расстрелах без суда и следствия, о неотапливаемых изоляторах, в которых держали зимой по нескольку дней, об эпидемиях тифа, туберкулёза, цинги, об издевательствах и травле со стороны "социально близких", т.е. криминальных заключённых, которых держали вперемешку с "революционными" - помимо всего этого ада есть рассказы о помощи, которую пытались оказать новому заключённому старожилы-белорусы; о магазинах, которые работали в лагерях в первые годы их существования и в которых можно было купить хлеб, мармелад, папиросы; о вполне нормальном питании опять-таки в первые годы (гречка, картошка, рыба); о театре, куда заключённые бежали после рабочего дня на лесоповале, чтобы до глубокой ночи репетировать и не возвращаться в переполненные бараки. Театр настолько понравился начальству, что его превратили в постоянное явление, а актёров, режиссеров и прочую творческую братию даже освободили от другой работы - редкое счастье. И когда из Москвы приезжали высокие гости, радостные заключённые пели о своей распрекрасной жизни, повторяя издевательский припев:
"Тех, кто наградил нас Соловками,
Просим: приезжайте сюда сами,
Посидите здесь годочков три иль пять,
Будете с восторгом вспоминать.
Важныя госьцi сядзелi ў першых радох i, слухаючы, пакладалiся ад сьмеху".
Среди гостей однажды Олехновичу удалось разглядеть и Максима Горького, который потом написал статью о том, как здорово живётся на Соловках... и свалил на солнечный Капри. Революционеры, дорвавшиеся до власти, редко хранят в памяти свои собственные мытарства.

В 1942 году Олехнович дописал воспоминания и закончил их вздохом облегчения, что не столкнулся с НКВД (в 1939 году Западная Беларусь, а в 1940 году Литва входят в состав СССР, и, чтобы не попасть в руки ненавистной советской власти Олехнович вынужден скрываться до 1941, когда Вильно окажется под немецкой оккупацией). Остаётся только добавить, что спустя два года Франтишек Олехнович будет убит неизвестным на пороге своей квартиры. НКВД всё-таки выпустило когти?.. Этого сегодня уже никто не узнает.

Эта книга - откровенный рассказ автора о том, как он верил в будущее белорусской культуры и как дорого за это заплатил. СССР сам придумывал себе врагов и сам их "побеждал", расстреливая или отправляя в концентрационный лагерь.

Олехновичу "повезло": он попал в лагерь. Именно на существовании опаснейшего врага революции в лагере - интеллигента - сосредоточено повествование. Театр абсурда, жестокость и унижение, моральное падение человека до самых низов... Слишком абстрактно пишу? Голод, холод, издевательства и пытки, проституция, инфекционные болезни, отсутствие суда и следствия, психоз - и это только начало списка. Если добавить ещё то, что большевики творили за пределами лагерей, создаётся впечатление, что их целью было массовое уничтожение людей (за исключением убийц и других преступников, конечно, потому что они "социально близкие").

Олехнович приводит множество исторических событий и имён. А издатели дополнили этот рассказ фотографиями и историческими справками, чтобы читатель, и без того ужаснувшийся, пришел в полное замешательство от сознания того, что все описанное - исключительная правда. А знаете, что ещё правда? Что в то время как никогда был актуален девиз "Никому не верьте". Ведь наивность, доверчивость и дружба могла привести только в одно место - ГПУ.

Автору - респект за мужество, потому что написать такое про большевиков после освобождения - значило подписать себе смертный приговор (второй раз, ха-ха!).

Калі шукаеш літаратуру на падобную тэму, то адразу прапаноўваюць Салжаніцына (часам Шаламава). Але беларусам варта ў першую чаргу чытаць менавіта Аляхновіча.
Гэта адзін з маіх самых любімых твораў беларускай літаратуры, які я магу перачытваць бясконца (а ўпершыню прачытала яшчэ ў школе). Нявыдуманая гісторыя жыцця беларускага літаратара Францішка Аляхновіча, напісаная ім самім. Ехаў у савецкі рай, а прыехаў у савецкі лагер.
Увогуле, адметнасць кнігі ў тым, што гэта першы ў свеце ўзор літаратуры, якая апісвае жахі ГУЛАГу. Апярэдзіў Аляхновіч і таго ж самага Салжаніцына, і Шаламава. Прыемна быць першым, сумна, што гэтае першынства ў такой не вельмі прыемнай справе.

Кніга напісаная даволі проста з пункту гледжання выкарыстання мастацкіх прыёмаў, тропаў. Але часам літаратура не патрабуе высокага стылю і мудрагелістых метафар. Часам літаратуры дастаткова Праўды. Чытайце праўду.

• А што, калі арыштуюць? Не ты першы, не ты апошні. Усё магчыма ў гэтай краіне ўсялякіх магчымасьцяў....

  Адразу патлумачу, што ГПУ - гэта "государственное политическое управление" для тых, хто не ў тэме. Заўважна, што твор аўтабіяграфічны, але галоўнага героя з самага пачатку называюць Попутчік, і ён з'яўляецца намеснікам "Беларускай Рады" у Заходняй Беларусі ў Вільні. Апавяданне ідзе ў трэцяй асобе. "У кіпцюрох ГПУ" згадваюцца рэальныя гістарычныя асобы, лёс якіх добра вядомы аўтару:

У той час, калі адбываюцца падзеі твора, заўважна, што Попутчік не ведаў, што ўсе гэтыя "дасягненьні", уся гэтая беларусізацыя недаўгавечныя і хутка пачнуцца "нацдэмаўскія працэсы".
У главе "Бяз маскі" Францішак Аляхновіч раскрываецца, што пад абліччам Попутчіка хаваецца ён сам, які "верыў тады ў савецкі міраж, што нават агентаў ГПУ прымаў за людзей, якім можна верыць, мала што не за сваіх прыяцеляў". Твор падзелены на кароткія главы, якія могуць заключаць думкі, або падзеі, быць завершанымі ці не, але гэта надае дынаміку твору, робіць яго захапляльным і цікавым. Гэта як газетны артыкул, калі яго разбіваеш на большую колькасць абзацаў, то ён становіцца больш дынамічным і чытабельным.
Францішак Аляхновіч распавядае, як быў арыштаваны ў рангу загадчыка літ. аддзела БДТ-2 у Віцебску, як чакае жонку з дзецьмі з Вільні, пра допыты ў ГПУ, пра цяжкія ўмовы яго несправядлівага заключэння ў астрог, пра прысуд і адпраўленне на 10 год у Салавецкі лагер асаблівага рэжыму, пра чаканне амністыі і карэспандэнцыі ад сяброў у спадзяванні дапамогі.
Пра кожны з эпізодаў трэба распавядаць асобна, бо твор уражвае рэалістычнасцю паказу жыцця ў турме. Кожная дэталь, кожнае апісанне варта ўвагі:

Заўважна, што, нягледзечы на жудасаныя ўмовы, аўтар знаходзіць сілы іранізаваць з сітуацыі ў якую трапіў. У ім па-ранейшаму жыве камедыёграф і таленавіты драматург:

Ф.Аляхновічу ўдалося літаратурнай мовай распавесці пра працу на лесанарыхтоўках, яго аповяд жывы, хоць ён і пазбягае "змястоўнай рускай лаянкі". Ім выкарыстоўваюцца жарганізмы: лекпом (фельчар), філоны (тыя, хто прыкідваюцца хворымі), самарубы (людзі, якія адрубалі пальцы ў стане псіхозу) - такая тэрміналогія робіць твор больш яскравым і змястоным, праўдзівым і поўным. Ф.Аляхновіч расказвае пра "крыміналістычных" вязняў і "палітычных" (Ёсць нават гульні паміж катаржнымі- "вэлёсыпед", "выбар старасты" і інш., але пра іх нават з праўдзівасцю Ф.Аляхновіча не раскажаш з маральных прынцыпаў, бо такімі "гульнямі" звычайна займаюцца крыміналістычныя, ды і твор згубіў бы свой літаратурны густ), пра тое, як сам жа ён уладкаваўся суфлёрам у салаўкоўскі тэатр. Гэты тэатр наведваў нават Максім Горкі ў акружэнні чэкістаў, і таму быў вымушаны напісаць пра добрыя ўмовы жыцця на Салаўках. Ф.Аляхновіч нічога не ўтойвае і пра "женроту" (прастытуцыю), і пра магільнік, і пра ізалятар, і пра Сякірку (гара, на якой ёсць своеасаблівая турма, дзе мораць холадам), і пра "жордачку" (таксама від турмы, дзе сядзіш, нібыта на жордачцы і нельга злязаць).
Існуе нават турэмны гумар з таталітарнай сістэмы:

Гэта цытата з выступлення ў тэатры, калі прыязджала на Салаўкі праверка, што проста пасмяялася, а ў наступны раз адправіла начальнікаў турмы ў Туркменістан: бі сваіх, каб чужыя баяліся. А наступнае выслоўе аўтра прапануе напісаць перад уваходам у турэмны вастрог:

Гэта фраза адлюстроўвае фінал твора, дзе Ф.Аляхновіч сустракаецца з Браніславам Тарашкевічам, але не буду пераказываць змест, бо гэта рэцэнзія, і калі яна вас зацікавіла, то прачытаеце самі, чым скончылася прыбыванне Ф.Аляхновіча на Салаўках. Тым больш, што доўгі час на тэрыторыі СССР пра гэтую кнігу не ведалі і нашы выкладчыкі не вывучалі яе на літаратуры.
Ф.Аляхновіч згадваў, што ўдалося выдаць кнігу ў 1937 г. у Вільні, але ў 1942 г. выданне было дапоўнена, бо ў ім распавёў пра 1926 г., які папярэднічаў затрыманню ГПУ. Многія сумняваліся, што драматург не мае за сабой грашкоў, а ён і сапраўды быў затрыманы несправядліва, нібыта за падрыў таталітарнай сістэмы. Знойдуцца і сёння, якія абвінавацяць пісьменніка ў ілжы, але вам самім вырашаць. Прыемнага чытва!

Кніга, якая далася аўтару найдаражэйшай цаной. Гэта адначасова і аўтабіяграфічны раман і споведзь Францішка Аляхновіча, а апавядаецца ў ім пра доўгія, поўныя пакут і няспыннага чакання сем гадоў, праведзеныя ім у Салаўках.
Пачынаецца ўсё з падману. Не так важна, хто яго падмануў: сябры, паплечнікі з беларускай грамады ці весткі і навіны, якія ішлі з савецкай мяжы. Гаварылі пра адно: пра новае жыццё, будаўніцтва, сапраўдную волю. Але падмануў пісьменнік і сам сябе, паехаў шукаць лепшай долі.
Перад нашымі вачыма разгортваецца жыццё паслярэвалюцыйнай БССР, дастаткова беднае але таварыскае. Не ведаў яшчэ нявопытны госць, што за ім напоўніцу сочыць ГПУ.
Разумеем, што без суда, следства Аляхновіч быў асуджаны на 10 гадоў лагяроў і трапляе ў Салаўкі. Тут мы даведаемся не толькі пра аўтара, але і пра быт вязня, віды непасільных работ, парадкі, пакаранні, жыццё мужчын і жанчын, т. зв. "крымінальных" і "фраераў". Голад, падман, крадзяжы, гвалт, здзекі, невыносныя ўмовы існавання, вошы і цяжкія інфекцыйныя хваробы - праз усё правядзе аўтар. Як жа хутка ў такіх умовах чалавек ператвараецца ў лютага звера, мяняе чалавечае аблічча, бо там працуе закон "выжыць любой цаной".
Францішку Аляхновічу з дапамогай сваіх таварышаў, якія засталіся на волі, удалося выйсці з гэтага пекла і апісаць свае ўспаміны ў гэтым рамане.
Твор варты ўвагі як з боку цікаўных да гісторыі, так і як апісанне пакутлівага лёсу чалавека.

— Вось шкада... Замармытаў я хрыплым голасам.
— Чаго шкада? - зьдзівіўся гепісты.
— шкада, што ўжо ня здолею прымаць удзел у сацыялістычным будаўніцтве...

Это было одно из самых страшных чтений в этом году. Также тяжело было читать часть про Соловки у Водолазкина. В который раз убеждаюсь, что Гулаг солженицына я читать не буду, или прочитаю нескоро.

Вы познакомитесь с большевиками и их политикой благодаря-из-за которой люди были рады услышать выстрелы немецких танков.

Именно этот момент был самый страшный для меня. Мне почему-то казалось, что хотя в СССР не все было ладно, но мне казалось опять же логичным, что все Объединятся против нацистов. Но нет. У них был общий враг задолго до этого. Внутри страны. Даже внутри них самых.

Кроме того эта книга стала альтернативой учебникам историии. Мимо летняя БНР, Рада И тд и тп. Действительно история оживает. Толк о вот сказка эта страшная. Потому опять же правдивая.

Сама книга состоит из двух частей: в первой части мы живём с попутчиком. Безымянный.
Но когда он попадает на поруки, то все - здравствуйте. Это я - автор, Францішак Аляхновіч.
Як жа ж так атрымалася, што чалавек пайшоў у каппцюры ГПУ. А вось так. Спадзяваўся на лепшае, атрымалася як заўседы. Ад на сем гадоў.
Жудасно тое, што яму яшчэ пашанцавала. Бо быў блат ды знакомые нават у турме. І яны ж яго і выратавалі. Ад хуткай смерці. Але ж не выраватавалі ад сумнага ды жудаснага існаванне чакання смерці.

На жаль мне папаўся дрэнны экземпляр кнігі ў якім былі сапсаваны амаль усі старонкі. Не алоўкам — ручкай. Але ж потым зразумела што гэта яркі прыклад таго, як папера адлюстроўвае кантэнт як гавораць зараз. Жахлівае апавяданне зараз з зражанымі старонкамі.
Наўгол - цяжкае чытанне не толькі з тэмы пра якую распавядае аўтар, але ж і з-за тарашкевіцы о як там завецца мова да рэформы.

Вялікі дзякуй усім багам, што нарадзілася я пасля усяго гэтага.
Тое, што для Меня ўрок ў школе для кагосьці было іхняй біяграфіяй.