Час збіраць косці

Чытаць кнігі Віктара Казько няпроста. Яны патрабуюць не толькі разумовай працы, але і псіхалагічнага суперажывання. Вось і яго кніга “Час збіраць косці” вельмі драматычная і балючая. Праўда, Віктар Казько ніколі не пісаў кніг для баўлення і забавы. Заўжды, яшчэ і за савецкім часам, пісьменнік у сваіх творах уздымаў складаныя праблемы, напрыклад, пра бяздумнае асушэнне балотаў на Палессі, або пра лёсы дзяцей з дзіцячых дамоў, ці пра дачыненні чалавека з прыродай. Крытыкі адносяць творы Казько да інтэлектуальнай, філасофскай прозы. Часта ў гэтых творах няма больш менш акрэсленага сюжэту – або гэта плыня разважанняў аўтара над чымсьці сур’ёзным і істотным, або апісанне шэрагу гісторыяў і здарэнняў, якія ствараюць пэўную псіхалагічную карціну. Творы, сабраныя пад вокладкай кнігі “Час збіраць косці”, таксама вельмі характэрныя ў гэтым плане. Але адрозніваюцца ад ранейшых вострай сацыяльнасцю. Калі раней Казько бачыў праблемы, якія назіраў навокал, пераважна, у няслушных, памылковых дзеяннях і справах чалавека, то цяпер гэтая праблема выявілася ў самім чалавеку. Аўтар разважае над прычынай маральнага крызісу і задае сабе пытанне: ці не таму гэтак адбываецца, што чалавецтва прайшло ў развіцці цівілізацыйнае кола і вяртаецца ў дзікунскія часы, але ўжо з найноўшымі тэхналогіямі і зброяй масавага знішчэння?

З трох аповесцяў, якія аб’яднала новая кніга Віктара Казько, бадай самая драматычная “І нікога, хто ўбачыць мой страх”. Аповесць прысвечана вядомаму кінарэжысёру Віктару Турава, і апісвае смерць Майстра, які з анкалагіянага дыспансэра смяротна хворы прыязджае на юбілейнаю імпрэзу, якую ўлада ладзіць яму ў самым вялікімі кінатэатры сталіцы. Бадай гэтая аповесць – ці не самы жорсткі мастацкі прысуд, вынесены беларускімі пісьменнікамі сённяшняму беларускаму рэжыму. У аповесці Казько згадаў уладзе усё – і хлопчыка-нямко, якога пасадзілі на суткі за тое, што нібыта нецензурна лаяўся ў грамадскім месцы, і народных дзеячаў культуры, якія апынуліся ў сітуацыя фізічнага выжывання, і збіванне людзей падчас мірных акцый пратэсту, і здзекі міліцыі з затрыманымі пратэстоўцамі, і шмат чаго іншага. Аповесць гэтая была напісаная ў 1997 годзе, але ў ёй пісьменнік практычна прадказаў апошнія падзеі ва Украіне. Бо гэты брудны вір хлусні, хцівасці, маральнай дэградацыі, які запанаваў на постсавецкай прасторы, - павінен быў у нешта выліцца, неяк жорстка сябе праявіць.

У сваіх апакаліптычны творах Віктар Касько спрачаецца сам з сабой, і прымушае сваіх героеў пераходзіць на бок дабрыні, і спадзяецца, што і кагосьці з чытачоў таксама.

Для меня победа Виктора Казько в Премии имени Ежи Гедройца в этом году стала большой, хоть и приятной, неожиданностью. И дело не в том, что мне не нравится творчество писателя, наоборот – с ним я знаком еще со школьной парты и хоть сейчас могу пересказать содержание его повести “Суд у Слабадзе”.

Но в то же время выход его последней книги прошел очень тихо. Не было громких презентаций или автограф-сессий. Оно и понятно – как никак писателю уже за 70 лет. Да и читатели не сказать чтобы расхватывали книгу с полок. Но, тем не менее, жюри сделало свой выбор именно в пользу Виктора Казько.

Книга “Час збіраць косці” состоит из трех повестей – “І нікога, хто ўбачыць мой страх”, “Час збіраць косці”, “Прахожы”. И все их объединяет сразу несколько общих тем: 90-е годы, ностальгия, смерть. В произведениях много рассуждений, переходов, отступлений. Так что не удивляйтесь, если автор будет перескакивать с одной темы на другую. И само повествование похоже больше не на художественное произведение, а на рассках человека, который за короткое время хочет рассказать сразу обо всем.

Открывает сборник повесть “І нікога, хто ўбачыць мой страх” – история “Мастера”, который осознанно готовится к скорой смерти. “Мастер” – это, конечно, не имя, а скорее, звание. Более того, может я невнимательный читатель, но так до конца и не понял, мастером какой специализации является главный герой. Но это для сюжета все равно не важно, играет второстепенную роль.

Гораздо важнее то, как этот человек живет у себя на Родине. Признанный во всем мире, он еле сводит концы с концами дома. Он всегда был тем, кто предпочитал отмалчиваться, находиться в стороне, не принимая сторону правых или левых. Из-за этого он не раз пострадал, но пробовал до последнего остаться человеком.

Но в первую очередь повесть, конечно же, посвящена смерти и подготовке к ее приходу, подведению выводов.

Натоўп кіруецца не розумам, ён увогуле адмаўляе яго. Розум згарае ва ўсхліпах і хвалях святога калектыўнага гневу і абурэння. І ў каго хутчэй ён згарае, у каго менш таго розуму, той і завадатар, верхавод у натоўпе.Таму, пэўна, часцей за ўсё людской зграяй правіць пасрэднасць з непазбытымі ў сябе яшчэ інстынктамі жывёлы, звера.

Вторая повесть - “Час збіраць косці”, еще более символическая. Главный герой этой истории, приезжает после зимовки в городе в родную деревню. В доме он обнаруживает, что в нем похозяйничали воры. И хозяин начинает медленно, методично ходить по всем комнатам и искать – что же пропало. Он внимательно осматривает каждую вещь и со всеми у него связаны воспоминания. Именно из воспоминаний о вещах и состоит большая часть произведения. И так, ходя по комнатам, главный герой делится с нами воспоминаниями о прожитой жизни.

…куды на свеце палкай не кінь, трапіш у беларуса. Ды не абы-якога, выбітнога сярод тамтэйшых людзей. Бо чалавек і тут, і там, і на тым свеце – чалавек. Толькі ў беларуса радзімы няма, сірата ён дома і ў свеце сірата.

Наконец, последняя повесть, “Прахожы”, сильнее других выбивается из общего плана. Например тем, что там есть полноценный второй герой – рыжий кот. А еще в повести присутствует мистическая составляющая. Но в целом, эта повесть, как и две предыдущие в первую очередь посвящена подведению итогов жизни.

Ну, уявіце сабе, а раптам бы ды ўзнікла сярод катоў моўнае пытанне. Пажадаў бы, напрыклад, нейкі адзін кот пеўнікам кукарэкаць, а другі. Скажам, сабакам брахаць. Што б з гэтага атрымалася…

Человек, который прочитал все это, может подумать, что книга пессимистичная. Но верх здесь берет не пессимизм, а именно ностальгия. По произведениям видно, что к самому факту окончания жизненного пути автор относится философски. Тот же “Мастер” из первого произведения, который знает о скорой смерти, больше заботится о том, как пристроить своего кота, чем о жалости к самому себе.

Толькі на свеце няма нічога вечнага. Вечнасць знікае, калі адлятае воля, перастае ганарыцца сваёй хатай, танчыць і спяваць свае песні.

Тот, кто решится взять эту книгу в руки, предупреждаю – не ждите легкого чтения. Книга полчилась серьезной и местами даже тяжелой. Манера постоянно углубляться в одну тему до того, что уже забываешь – с чего же все началось – сыграло с автором злую шутку. На таких моментах читатель нередко теряется в рассуждениях автора и не может уследить за ходом его мысли.

Напоследок хотелось бы обратить Ваше внимание на название книги. Оно просто идеально подходит ко всему сборнику. В конце жизни каждый человек собирает камни. У того же Коласа:

“О, як бы я хацеў спачатку, Дарогу жыцця па-парадку, Прайсці яшчэ раз, азірнуцца, Сабраць з дарог каменні тыя, Што губяць сілы маладыя”

Виктор Казько тоже собирает, только не камни, а кости (почему – поймете прочитав одноименное произведение). И эта книга является своего рода итогом творческого пути писателя от первой строчки и до нынешнего момента.

…калі чыноўнік з першых хвілін сустрэчы вельмі ўгодлівы, дабра не чакай. Угодлівасць заўсёды папярэднічае адмове.