Люди на болоте. Дыхание грозы. Метели, декабрь (комплект из 2 книг)

Эх, як жа шкада развітвацца з "Людзьмі на балоце"! Забягаючы наперад скажу, што аўтар планаваў яшчэ дзве часткі, але, нажаль, не паспеў іх напісаць. І тады яшчэ не было нашчадкаў, якія працягвалі незавершанае. Таму застаецца прыдумляць самім.
У "Завеях" канец 20-ых, у разгары калектывізацыя, пра якую будзе шмат, з розных бакоў. Тут і сакратар райкома Башлыкоў, падаецца мне, што гэта нейкая анаграма на бальшавіка, вельмі ён паказальна-правільны, у нейкіх ружовых акулярах. І Апейка, з "правым уклонам", які не ідзе напрамкі, а шукае падыходу да сялян, лепей разбіраецца ў іх псіхалогіі, нават у нейкіх момантах крытычна ставіцца да Сталіна. Разважае наконт таго, ці сапраўды так лёгка сялянам адмовіцца ад сваёй зямлі, якая раптам ужо і не свая, а дзяржаўная.
Ганна нарэшце збегла ад Яўхіма ў суседнюю вёску, уладкавалася ў школе прыбіральшчыцай. Спатканне з Васілём паказала, што і іх сцежкі разыходзяцца і мінулага ўжо не вярнуць. Наведваецца Яўхім, але Ганне с дапамогай Параскі ўдаецца выправадзіць яго.
На парозе ў Ганны - неспадзяванае новае каханне, Башлыкоў. У абодвух шмат сумневаў, але ўсё-такі спаткаюцца. Нават крыху эротыкі будзе. Але ў канцы Ганна сыходзіць ад Башлыкова, ашаламіўшы яго звесткай пра тое, хто яе муж.
Для мяне застаецца неясным, чаму Ганна не ўзгадвае пра сваю цяжарнасць пасля знаёмства з Башлыковым. Падаецца, гэта магло бы шакаваць яго куды болей.

Тронула меня эта книга, своей красотой и жизненностью. Повествование словно обволакивает и погружает медленно в свою атмосферу природной чистоты и человеческой обреченности.
Само болото это не только место действия, но как будто и полноценный персонаж книги. Сначала было ощущение что это просто декорация - небольшое село расположилось практически на острове среди болота… Но постепенно это слово приобретало все более объемный смысл, сама натура людей и их поступки словно медленно погружались в атмосферу трясины и безнадеги.

И вместе с тем к окружающей природе у людей нет неприязни, это их родина, эти топкие леса кормили их отцов и дедов… Во всех речах про тяжесть жизни на болоте хоть и присутствует грусть, но и любовь непременно тоже.
Понравились персонажи, они совсем юные еще, но жизнь их рано окунула во взрослые проблемы, и хоть эмоционально они остались детьми (из-за этого как раз многие неудачи происходят), никто им скидку на возраст не делает. К сожалению со всех героев спрос идет как со взрослых сформировавшихся людей, отсюда обиженность на неудачи, недопонимание, ссоры и замкнутость.
Не могу сказать что какой-то герой особо расположил к себе, но каждый по-своему уникален и самобытен. Даже второстепенные герои описываются очень колоритно, одежда, быт, особенности говора и поведения, все это очень интересно наблюдать. А имена-то какие уютные - Дятлик, Зайчик, Сорока, Грибок, Чернушка, Хадоська, Дубодел…

• Генерал тут когда-то был вроде, - вспомнил Игнат, отец Хадоськи, которого за привычку к месту и не к месту вставлять слово "вроде" прозвали "Вроде Игнатом".

  Жаль что первая часть трилогии не имеет завершенного финала, это не ухудшило впечатления, просто очень уж хочется узнать что же стало с героями дальше. Осталось щемящее тревожное чувство, которое не покидало на протяжении всего повествования, что сейчас с ними случится что-то плохое. А так хочется верить что рано или поздно все происходящее станет просто мирной и счастливой жизнью, а не просто борьбой с обстоятельствами и квест на выживание. В общем книгу прочитала с удовольствием, послевкусие хоть и несколько грустное, но приятное, очень хочется все-таки узнать продолжение :)

В аннотации к моему белорусскому изданию сказано, что «не прочитав «Людей на болоте», невозможно постичь душу белоруса, его национальный характер, мечты и стремления». Не согласна с этим и объясню почему.
Если судить о характере белорусского народа по этой книге, картина получится не очень радужная и, на мой взгляд, не очень правдоподобная. Роман рассказывает о временах становления БССР и о судьбах людей из полесской глубинки. Думаю, и так понятно, что человек, проживший всю жизнь в деревне, значительно отличается от того, кто находится в гуще событий. Так что «национальный характер» - уж больно громко сказано.
Что же так задело меня в этом романе? Для начала то, что «в глаза» прежде всего бросается негативное: безразличие к своей судьбе, эгоцентричность, податливость, задиристость, порою грубость и невежество, упрямство и желание плыть по течению. Конечно, есть в этом доля правды, но времена меняются и поколения вместе с ними…
Абсолютно не впечатлил и не вызвал сострадания главный герой Василь. Некоторые его поступки (например, «захват» ещё не выделенной ему земли) откровенно возмутили. Отношение к Анне у нашего главного персонажа тоже довольно специфическое: отсутствие доверия, подозрительность, отношение как к приобретению, нежели как к любимой женщине, нежелание бороться за свою любовь. Всё время в голове вертелся вопрос, как могла Анна любить такого типа, хотя, как видно по сюжету, и она не выдержала.
В целом, роман действительно классика, содержится много интересных деталей из быта, традиций того времени, можно узнать, как отмечали праздники, как проходила свадьба. Но книга печальная и в чём-то душераздирающая, так что приготовьтесь страдать вместе с главными героями, если вы решили читать трилогию…

Третья книга оставила какое-то смешанное чувство. В какой-то момент произведение даже захотелось бросить. Уж очень оно стало неприятно. Неприязнь была вызвана длительными и обширными размышлениями Большакова. Причем очень сильный акцент был сделан на курс партии в то время, на коллективизацию и классовую борьбу. Показалось очень притянутым за уши - мировоззрение Большакова. Его желание "рубить с плеча", категоричность и нетерпимость. Вот в совокупности все это вызывало завязать с книгой.
Была потеряна сюжетная линия Ганны, вообще про Курани - забыли.
Но как-то неожиданно мы увидели совсем неожиданный поворот событий. И книга снова стала интересной. Очень интересно было - как будут развиваться события между главными героями. Если вспомнить - у Большакова, как партийного лидера, сам факт его своячества с НЭПскими элементами - вызывал дикий ужас. Но, развязка была очень неожиданной. И, одновременно с тем - очень многообещающей. Мы не увидели ни, так называемого хэппи-энда, ни трагического финала, когда все умирают. Автор позволил нам самим решить - что и как будет у Ганны. Собственно говоря - меня больше всего волнует ее будущее. За Большакова я как-то спокоен. А вот как будет складываться жизнь у Ганны, особенно учитывая ее текущее непростое положение, учитывая непростой характер ее "бывшего" мужа, - крайне волнительно.

Нацыянальная самасвядомасць – гэта ідэнтыфікацыя асобы са сваёй нацыяй. І. Мележ адкрывае гэтае ўяўленне праз у прыказкі і прымаўкі палешукоў, пра якія сёння пойдзе размова на прыкладзе рамана “Людзі на балоце”.
Можна сказаць, што прыказкі і прымаўкі ўтвараюць пэўную канцэптасферу, у якой дзейнічаюць персанажы.
Значную ролю ў будове прыказак адыгрывае прыём антытэзы, пры дапамозе якога дасягаецца найбольшая яснасць выказваемай думкі: “Пакуль: косю, косю – да ў аглоблі”. У дадзеным прыкладзе размова ідзе пра нахабства, але супрацьстаўляецца праз пяшчотнае, лагоднае: “косю, косю”. Антытэза – гэта супрацьпастаўленне з’яў, вечных пытанняў, якія ўласцівы і іншым народам, такім чынам, беларускія прыказкі і прымаўкі ўпісваюцца ў сусветны кантэкст: беларускія прыказкі “Косю, косю – ды ў аглоблі. Бойся не таго, хто крычыць, а таго, хто маўчыць”; рускія “Тих, да лих, криклив, да отходчив. Не бойся срезня, бойся гнетня. Не бойся умного лихого, бойся смирного дурака. Не бойся того, кто песни поёт, а бойся того, кто дремлет”; французскія Il n’est eau que l’eau qui dort” (няма горай вады, чым тая, што спіць); англійскія “Still waters run deep” (“У ціхай вады глыбокае плынь); нямецкія: “Stille Wasser haben tiefen Grund” (Ціхія воды маюць глыбокае дно).
Найбольш шырока народ выкарыстоўваў трапныя параўнанні, таму склаўся цэлы тып параўнальных прыказак:

.
Вобразнасць прыказак дасягаецца такімі маляўнічымі сродкамі, як метафара і яе разнавіднасць алегорыя (“Найшла каса на камень”), гіпербала (“Мора яму па калено”) і інш. Існуе, аднак, шэраг прыказак з рытмічнай арганізацыяй і нават з наяўнасцю рыфмы, але ў якіх думка выказваецца без удзелу вобразных сродкаў: “Што з воза ўпало, тое прапало”.
Нягледзячы на лаканічнасць і сцісласць знешняй формы, прыказкі вельмі шырокія па сваёй тэматыцы, ахопу разнастайных жыццёвых з’яў.
Многія агульнабеларускія прыказкі і прымаўкі на самыя розныя тэмы можна сустрэць у творах І. Мележа, што яшчэ раз падкрэслівае яго ўклад ва ўсебаковае адлюстраванне карціны свету беларусаў з дапамогай моўных адзінак.
Усяго ў “Палескай хроніцы” 142 моўныя адзінкі, з якіх 113 прымаўкі і 29 прыказак. Трэба ўлічваць, што 6 прыказак і 13 прымавак паўтараюцца, а некаторыя і некалькі разоў, але разглядаюцца як асобныя моўныя адзінкі, бо характарызуюць розных персанажаў, а часам і адносяцца да розных тэматычных груп, г. зн. у кантэксце мастацкага тэксту набываюць іншы сэнс. Напрыклад, прымаўка “у пельку ўскочыў” можа азначаць і нешчаслівы шлюб, і бесталковасць, і смерць у залежнасці ад кантэксту. Ці прымаўка “чорт лысы знае” азначае невядомасць, а ў кантэксце твора – нікчэмнасць працы героя: “Робіш, ліхо яго матары, а для каго – чорт лысы знае”. Складанасць у размежаванні прыказак па такім прынцыпе і адпаведна сістэматызацыі ў тым, што многія прыказкі і прымаўкі з’яўляюцца шматзначнымі, нярэдкаадна прыказка падыходзіць і да адной, і да другой тэмы, а часам і да трэцяй.
У рамане “Людзі на балоце” 53 моўныя адзінкі на наступныя тэмы:
Розум, навука, вучэнне. Многія з куранёўцаў заставаліся непісьменнымі, але сялянская мудрасць і народны вопыт захоўваўся з пакалення ў пакаленне, таму і гэтая тэматычная група знайшла адлюстраванне ў творах І. Мележа: “Пажыве – розуму нажыве”.
Відавочная ісціна. Сялянская мудрасць і народная філасофія часта вымушаюць простых людзей на зямлі шукаць ісціну, прычыны падзей (“Дыму без агню не бывае”), хаця часцей яна аказваецца ўсё ж невідавочнай і прымушае іх сумнявацца: “Віламі па вадзе пісано”.
Няздатнасць, няўменне, неахайнасць, бесталковасць, нікчэмнасць. Блізка да тэматычнай групы Розум, навука, вучэнне стаіць група прыказак і прымавак, якія наадварот выкрываюць бесталковасць (“Успёрся ні свет ні зара”, “У цябе… усе капылы?” “Мора яму па калено”), няздатнасць (“Кашы яшчэ многа трэба”), нікчэмнасць: “Патрэбен ты мне, як хата сабаку”, “Як пятае калясо”, “Кеб не выбраць халеру – гарачы не ў меру”, “Трэба яно тут, як сабаку рогі ці карове чобаты!”).
Гультайства, бестурботнасць, абыякавасць, безгаспадарлівасць, песты і свавольства, валацужніцтва. Беларусы-палешукі вельмі працавіты народ, таму як дадзенае выкрываюць гультайства сваіх аднавяскоўцаў:

Але, вядома, і пра ўмельства,працавітасць ёсць шмат прымавак.
Праца, працавітасць, умельства, спрактыкаванасць, кемлівасць, дбайнасць, гаспадарлівасць, беражлівасць: “Адклад не ідзе ў лад”.
Сварлівасць і ўедлівасць, упартасць і непамяркоўнасць, зайздрасць, прагнасць і скупасць, прыдзірлівасць і несправядлівасць, насмешніцтва і празмерная цікаўнасць, несамакрытычнасць, пераборлівасць. Адна з самых багатых на прыклады тэматычных груп, бо выкрывае па сутнасці тыя заганы чалавечага характару, якія часта становяцца крыніцамі ўзнікнення прыказак і прымавак, як сварлівасць: “Найшла каса на камень”. Акрамя таго да гэтай групы адносяцца прыказкі і прымаўкі пра празмерную цікаўнасць (“У чужое просо не ўтыкай носа” , “Не ўтыкай нос, куды не просяць”), скупасць і прагнасць ( “Не мела баба клопату…”, “Любая на багацце – як муха на агонь”, “Не з хаты, а ў хату”).
Самахвальства, балбатунства, пляткарства, нясталасць, капрызы, фанабэрлівасць, хлусня. Прыказкі і прымаўкі ўзнікаюць вельмі часта таксама, калі героі пачынаюць сябе хваліць, або ў выніку простага балбатунства:

Здрада, нахабства, зладзейства. У асабліва кульмінацыйныя драматычныя моманты героі “Палескай хронікі” сутыкаюцца і з такімі прявамі, але ў гэты момант больш разважаюць у думках пра падзеі, аналізуюць іх, а не сыпяць прыказкамі, таму і не так шмат моўных адзінак у гэтай тэматычнай групе: “Чаго не ясі, таго ў рот не нясі”, “Пакуль: косю, косю – да ў аглоблі”.
Сяброўства, вернасць, памяркоўнасць, парада, спагада, удзячнасць, шкадаванне. Госці і гасціннасць. Добра, што ўсё ж такі многім персанажам, і куранёўцам уцэлым характэрны і наступныя рысы: “Не вінаваціць нікого – ні чорта, ні бога!”.
Маладосць і старасць. У гэтай тэматычнай групе пераважна прыказкі і прымаўкі, якія не адносяцца канкрэтна да кагосьці з персанажаў “Палескай хронікі”:

У “Палескай хроніцы” прыказкі і прымаўкі варта падзяліць паміж персанажамі на тыя, якія апісываюць герояў і тыя, якія ствараюць самі персанажы – з’яўляюцца носьбітамі прыказак і прымавак. Спачатку разгледзем прыказкі і прмаўкі, якія датычацца пэўных персанажаў, даюць ім характарыстыку. Так, большасць прыказак і прымавак адносяццца да Яўхіма Глушака, Ганны Чарнушкі і Васіля Дзятла. Кола прыказак і прымавак пэўнай тэматычнай групы дазваляе вызначыць, калі не асноўныя рысы характару чалавека, але тыя, што найбольш абвострана ўспрымаюць і адзначаюць іншыя героі.
Так, працавіты, упарты, адданы зямлі і гаспадарцы Васіль падаецца ў вачах іншых няздатным, абыякавым, сквапным: “Кашы яшчэ многа трэба”, “Хоць трава не расці”.
Такім чынам, у дачыненні да моўнай карціны свету беларусаў-палешукоў у большасці выпадкаў можна казаць пра моўныя стэрэатыпы. Напрыклад, прымаўкі “Было – ды сплыло” і “Прападзі яно пропадам” у кантэксце мастацкага твора сцвярджаюць зусім не пра згубленыя рэчы, а пра аптымістычны настрой і адвагу. Такім чынам, адносяцца да групы “Аптымізм. Вытрымка. Адвага”.
Яўхіму ўласцівы нахабства, самахвальства, нікчэмнасць (на погляд Ганны), фанабэрлівасць, прагнасць, балбатунства, свавольства:

Ганна фанабэрлівая і ўпартая, нікчэмная (на думку Яўхіма), але сяброўская і дабразычлівая:

З дапамогай прымавак і прыказак апісваецца не толькі ўнутраны свет персанажа, але і яго знешнасць. Пра Ганну: “Як макаў цвет”, “Нічым не абдзяліў божа”.
Прымаўка можа характарызаваць і пару персанажаў, як Яўхіма і Ганну, напрыклад, калі яны сварацца: “Найшла каса на камень”.
Некаторыя персанажы “Палескай хронікі” па сюжэце самі з’яўляюцца стваральнікамі прыказак, як Зайчык, Куліна Чарнушкава, Хоня, Сарока. Апошняя з’яўляецца самым галоўным носьбітам вуснай народнай творчасці. Часам складана адрозніць ці гэта сапраўды народная выдумка ці мележаўскае выслоўе, бо яно заўсёды рыфмаванае і мастацка дасканалае па форме:

У “Палескай хроніцы” вельмі гаваркія прозвішчы герояў, як тая ж Сарока, якой уласціва балбатунства: “Мянціць попусту”. Гаваркія і мянушкі, які адлюстроўваюць асаблівасці персанажаў:

Такім чынам, раман “Людзі на балоце” не толькі любоўная гісторыя без хэпі энду, але і адлюстраванне І. Мележам важнага падмурка (прыказкі і прымаўкі) беларускай культуры, які дапамагае ўсведамленню сваёй асобы, нацыі, іх значнасці сярод іншых народаў у сусвеце.
P.S. А якія прыказкі і прымаўкі знайшлі вы ў рамане?

Асцярожна спойлеры!!!

Васька Дзятлік цяпер мой самы пагарджаны, наколькі я разумею, станоўчы герой з існуючых. Ніколькі яго не асуджаю за маладушнасць, у выпадку з нападам бандытаў (невядома хто з нас як бы павеў сябе ў такой сітуацыі), але далей яго мудацкие ўчынкі "мудрэй" адзін аднаго. Бесталковы валенак, ануча, сумны лох.

• Першае, калі ен вярнуўся з турмы, а яго баба з іншым гуляе. Бачу два варыянты. Альбо пакрыўдзiсь як дзяўчынка, што ен спачатку і зрабіў і сыдзі на дно, назаўжды. Другі, разбі морду суперніку. Але ён тупа ходзіць хвосцікам за навапаказанай парай, маўчыць і нічога не прадпрымае. Можа раней такія парадкі былі?...

• Другое, калі ен адвярнуўся ад яе, пасьля намоваў злых языкоў пра тое, што яна лупанулась з супернікам. Ты каму верыш, асьліная твая галава, бабе сваей або падзаборным прастытуткам? Мяне дзівіць, любімая яго пытаецца: I што ты паверыў чуткам? А ен адказвае: чуткі проста так не нараджаюцца, людзі ж кажуць. Сапраўдны алень!

• І трэцяе. Спроба падзяліць шкуру яшчэ не забітага мядзведзя. Гэта я пра падзел зямлi. Як жа гэта брыдка выглядала з боку, мужнасці, гонару проста нуль!

І якімі б па-чалавечы не былі адмоўнымі Глушакi, гэта ўсе лірыка, эмоцыі. У зямельным пытанні я цалкам на іх баку. Дзівак ўсе жыцце, дзякуючы сваей хітрасці, упартасьці, ашчаднасці і чаго граху таіць працавітасці, павялічваў сваю фінансавую заможнасць, а тут прыйшлі п'яныя галажопiкi і узброіўшыся савецкім законам вырашылі ўсе адабраць.
Калектывізацыя... асобная гісторыя.

Таксама мне вельмі спадабалicя старонкi у якix навука супрацьстаўлялась рэлігіі. Спрэчкі рэлігійнай маці і атэіста сына. Штосьцi мне гэта нагадала :)

А адносна Ганны. Я да апошняга чакаў, што не здарыцца таго самага. Калі пайшлі сваты, калі яна дала згоду, калі сталі збірацца да вяселля, і нават калі абмяняліся кольцамі ў царкве. Толькі пасля шлюбнай ночы мае надзеі канчаткова паваліліся.

І заслужана Васілю. Шкада толькі Ганну. Але сцерпіцца.