Праклён

Валерий Гапеев писал свой "Праклён" три года. То, что получилось, вполне можно назвать событием в белорусской литературе. Во-первых, это роман о белорусской национальной идее, что уже само по себе интригует. Во-вторых, это большой роман, пятьсот с лишним страниц. Современные белорусские авторы не особо балуют читателей толстыми романами, для этого все-таки надо иметь, что сказать. И дело, конечно, тут не в сюжете. К Гапееву я прониклась именно потому, что он обладает определенным запасом того продуманного и прочувствованного, что ему хотелось бы отдать читателю. Ну, и в очередной раз повторюсь, что у Валерия Гапеева есть и свой голос, и свои темы - то, что делает его книги узнаваемыми.

Если уж говорить о сюжете, то в "Праклёне" с этим все хорошо. Не зря же Валерий Гапеев много пишет для подростков, которых надо увлекать - сюжетом в том числе.

В романе много мистики, каковой я не большая поклонница. Но здесь я ее только приветствую. Не оттого ли, что в "Праклёне" мистика еще больше подсвечивает реальность? Она не отменяет нашей реальности и не позволяет убежать из нее. В каком-то смысле "Праклён" роман реалистичный настолько, насколько это вообще возможно. Но и свою роль щекотания нервов мистика тут тоже выполняет. В какие-то моменты у меня прям волосы шевелились, и я была рада, что не одна дома. Может быть, дело в моей неискушенности в области всего мистического и страшного.

Роман хороший. Я его советовала другим людям и даже как-то душевно "болела" за то, чтобы он им понравился.

Долгое время автор этой рецензии обходил роман Валерия Гапеева «Праклён» стороной, несмотря на многочисленные положительные отзывы. Отпугивал и объем книги, и то, что другие произведения этого автора, к сожалению, прошли мимо. Но лучше поздно, чем никогда.

Начинается книга как обычная пасторальная проза – описание жизни современной белорусской деревни и обычного молодого парня, который вместе с братом живет в отцовском доме. Вот только уже в самом начале брат гибнет в пожаре, а главный герой остается на руинах дома – у него больше нет родных и места где можно жить. По легенде, весь их род был проклят, и теперь Владимир (так зовут главного героя) остался последним.

Эта простая завязка наводит читателя на мысль, что дальше будет история о поиске своего места в жизни. Она даже чем-то напоминает произведения Андрея Федоренко. Но дальше начинает происходить настоящая мистика. Произведение постепенно из реалистичного романа переходит в мистическое фэнтези с древними артефактами, волшебниками и оборотнями.

Если упростить сюжет, то можно сказать, что Валерий Гапеев рассказывает нам обычную историю борьбы добра со злом, света с тьмой. Причем борьба эта идет не только в современном мире. Несколько раз автор рассказывает нам о событиях прошлого. Причем в определенный момент напряжение достигает такой точки, что все конфликты магов из «дозоров» Сергея Лукьяненко кажутся игрой в песочнице.

Интересно, что Гапеев хорошо вписал мистические события в нашу реальность. Ведь его герои сами по себе простые люди. Они также влюбляются, зарабатывают деньги, дружат и враждуют. И все, что находится за гранью их понимания, воспринимают с недоверием, относятся как к событиям второстепенным. И герои романа не просто однотипные персонажи. Автор не только описывает их внешность и характер, но и судьбу. Почти у всех есть своя история, которую мы узнаем. Так мы можем понять, что это за люди и чего они стоят. Понравилось, что автор не только показывает светлую сторону медали, но и темную. Он также подробно рассказывает о главном антагонисте книги, как и о положительных персонажах, а в некоторых местах даже подробнее. Можно наблюдать постепенное зарождение тьмы в сердце человека, его переход на другую сторону.

Много внимания Валерий Гапеев уделил белорусским традициям и обрядам. Можно сказать, что у него получился «Код да Винчи» по-белорусски. Каляды и Купалье здесь превратились не в народные праздники, а в мистические обряды, вышиванка – в скрытый шифр, а старый медальон – в ценный артефакт..

В книге много эротических сцен, но они ее не опошляют, а скорее делают более реалистичной, дополняют основной сюжет. С другой стороны, в книге также присутствует большое количество сцен с алкоголем. Пьют тут довольно часто и все, как хорошие так и плохие (хорошие – больше). А учитывая, какую сейчас опасность представляет повальный алкоголизм для Беларуси, не хотелось бы, чтобы автор так много внимания уделял выпивке.

Еще один важный момент, на который хотелось бы обратить внимание – это рассуждения героев о белорусском этносе, его истории и менталитете. Отлично он показан через отношение людей к бизнесмену Антону (одному из положительных героев). Он фермер, поднимает белорусскую деревню, дает работу немногочисленным жителям, а те его практически ненавидят. Считают, что он живет за счет них.

«Праклён» — очень взрослый и серьезный роман. Проблемы, которые в нем поднимаются, актуальны как никогда – самоопределение, память о традициях, национальная гордость. Всем, кто до этого момента еще не прочитал этот роман, рекомендуем немедленно исправить данное упущение.

У 2013 годзе беларуская літаратура ўзбагацілася адразу некалькімі добрымі раманамі. Раман Валерыя Гапеева самы аб’ёмны з іх - мае амаль 550 старонак. Не памятаю нічога падобнага ў беларускай літаратуры за апошнія 20 гадоў. Трэба прызнаць, што гэта тытанічная праца. Аўтар паведаміў, што выношваў ідэю рамана тры гады і затым напісаў твор за год. У гэтым прызнанні, асабліва пасля прачытання твора, няцяжка заўважыць, так бы мовіць, генеалогію рамана. Спачатку паўстала ідэя напісаць вялікі твор пра сучасныя праблемы беларусаў, перадусім у справе нацыятворчасці, а таксама пра маральныя хібы беларускага грамадства - а тут прамая сувязь, бо абыякавае стаўленне да роднай гісторыі, гістарычных сімвалаў, мовы – гэта хутчэй маральныя праблемы. Аўтар вырашыў паказаць гэтыя праблемы ў гістарычнай рэтраспектыве і сімвалічна – як спрадвечную барацьбу цёмных і светлых сілаў.

Як ні дзіўна, найлепш атрымаліся ў аўтара старонкі рамана, дзе апісваюцца метафізічныя рэчы – ад развагаў і тэорыі, вынайдзенай студэнтам, галоўным героем Уладзімірам Жабруном, пра сапраўдную паэзію, да апісання містычных падзеяў і сакральных таямніцаў беларускага этнасу. Апісанне сучасных побытавых сцэнаў, дыялогі і развагі герояў пра жыццё і каханне атрымаліся досыць разбэрсанымі, трафарэтнымі і зацягнутымі. Некаторыя сюжэтныя лініі абрываюцца, што выклікае ў чытача пэўныя пытанні. Бо чытач сочыць за падзеямі, чытач хоча ведаць, што сталася з кожным з герояў кнігі.

Паводле аўтара рамана, асноўная барацьба паміж светлымі і цёмнымі сіламі адбываецца ў Купальскую ноч. Тады зацвітае сакральным агнём адмысловая кветка – цёмныя сілы імкнуцца яе пагасіць, светлыя – абараняюць. А купальскія вогнішчы маюць на мэце заблытаць цёмныя сілы на шляху да кветкі. Вышэйшыя сілы абіраюць абаронцаў кветкі - усё новых і новых – у кожным пакаленні. Такім стаў і галоўны герой Уладзімір Жабрун. Але ёсць яшчэ ахоўнікі сакральных таяніцаў – малітваў і амулетаў. За такімі людзьмі палююць цёмныя сілы з мэтаю іх знішчыць. Такім чынам ідзе вечная барацьба, якая не спыняецца ні на хвіліну.

Нельга таксама не адзначыць яшчэ дзве істотныя якасці кнігі – яе чытэльнасць, нават пры такім аб’ёме, і, як бы гэта не гучала архаічна, яе выхаваўчую ролю. Адольваючы гэтую кнігу, чытач мімаволі мусіць вызначыцца – а на якім баку ён. Магчыма нават пачынае аналізаваць свае жыццёвыя праблемы паводле ідэяў і сюжэту кнігі. Думаю, пераважная большасць прызнала б сябе прыхільнікам светлых сілаў, і магчыма, хоць на крышачку, стала б лепшай.

Калi пачынаеш чытаць гэты вялiкi твор - падаецца, што трапiў у нейкi вясковы серыял: тут табе i брудная рэчаiснасць, i брутальная рамантыка, i адразу падзел на добрых i дрэнных... Нiбыта табе прапануюць выпрабаванне, па якiм будзе зразумела: цi варты ты, цi здолееш убачыць штосьцi iншае.

Мае здольнасцi трываць капеечную мудрасьць i нейкае архаiчна-спажывецкае стаўленне да жанчын былi амаль што вычарпаныя, калi знянацку стала цiкава i прывабна. I тады я зразумела, што гэта не твор мне не падабаецца, а ягоныя героi, а сам твор не толькi захапляльны, але i прасякнуты мудрасьцю, разважаннямi, пошукам праўды ды сапраўднымi прыгодамi.

Калi дайшла да экскурсаў у мiнулае, таксама спачатку адчула звыклы скепсiс: ну вось, зараз аўтар пачне распавядаць тое, што я даўно ведаю, i абавязкова "разжуе" нiбыта як дзеля дзiцяцi. Але ж зноў нечаканы паварот, i вось ужо ты не проста чытаеш, ты зачытваешся.

А далей, калi падаецца, што ну вось цяпер мяне ўжо дакладна нiчым не здзiвiць i ўсё зразумела, пачынаецца такая вакханалiя, што замежныя сэрыялы нярвова паляць у кутку. Драматычна, непрадказальна, горача i горка адчуваецца кожны лёс i кожная размова. Неверагодным чынам (так, менавiта неверагодным) узнiкае адчуванне актуальнасцi i надзённасцi, i ты нiбыта бачыш сусьвет вачыма кожнага персанажу. Гэта ўжо прыкмета якаснай клясыкi.

Нават ня ведаю, як праскочыў мiма мяне аўтар. Зьбiраюся пачытаць iншыя творы i раiць ўсiм знайсцi ў сабе сiлы на гэты. Бо ён, несумненна, таго варты. А здольнасьць пераадольваць цяжкасцi ў нашыя часы на вагу золата :-)

Ці любіце вы містычнасць, як люблю яе я? Калі для вас містычнасць – гэта толькі літаратурны прыём, я з вамі не пагаджуся, бо пэўнае містычнае бачанне свету – самадастатковая каштоўнасць. Таму калі я здолеў нарэшце пазнаёміцца з раманам В. Гапеева “Праклён”, я доўга чухаў патыліцу, бо не толькі назва твора, але і імя аўтара выклікалі ў мяне ўстойлівыя асацыяцыі з нечым антычным. Мне мроіліся катакомбы пад “вечным горадам”, бледнатварыя патрыцыі, касматыя ваўкалакі ды гандляры з Карынфа. Якое ўсё гэта мае дачытанне да рамана “Праклён”? – спытаеце вы. Я і сам не адразу зразумеў, у чым тут справа. І раптам мяне азарыла: гэта ж традыцыйны філасоўскі антычны раман перыяду заняпаду Рымскай Імперыі.

На мой погляд, гэты раман не столькі пра сацыяльныя адносіны паміж героямі, колькі пра рэчаіснасць пахаваную ад звычайнага позірку. І вось тут я безумоўно пагаджуся, што містычнае тлумачэнне лёсаў народаў ды цывілізацый з’яўляецца больш зразумелым для нашага сучаснага менталітэту, чым лінейнасць прычынна-следчай сувязі гістарычных тлумачэнняў.

Раман Гапеева выклікаў у мяне ўспаміны пра знакаміты японскі сад Рёандзі. Паміж героямі існуюць сцежкі, па некаторых з якіх можна прайсці, а іншыя знікаюць раптам у сярэдзіне шляхоў. І гэта не зібы аўтара, а погляд на сітуацыю ў фармаце ЗD. Карацей кажучы, замест звычайнай літаратурнай планаметрыі, мы бачым выдатную, аднак далёка не ўсім зразумелую стэрыаметрыю.

Акрамя гэтага, хочацца падзякаваць аўтару за нагоду для цікавых разважанняў.

P.S. Мае шчырыя віншаванні спадару Гапееву.