Быў у пана верабейка гаварушчы…

Кніга Зміцера Бартосіка “Быў у пана верабейка гаварушчы…” – апошні лаўрэат прэміі імя Ежы Гедройца. І, на жаль, лаўрэат вельмі спрэчны. Чаму, мы раскажам у канцы гэтай рэцэнзіі.

Кніга пачынаецца даволі вялікім уступным словам ад аўтара – ажно на 50 старонак. Бартосік успамінае сваё маленства, маладосць, і як так атрымалася, што ён увогуле выправіўся ў падарожжа па беларускім гарадам, вёскам і мястэчкам. Уступ сапраўды напісаны добра і цікава. Але ён занадта ўжо доўгі для такой кнігі.

Пасля уступу пачынаюцца шматлікія рэпартажы з розных беларскіх мясцін – Глыбокае, Наваградчына, Купіск, Іказнь і іншыя. Кожны рэпартаж гэта, па сутнасці, успаміны жыхароў гэтых мястэчак. Успаміны пра вайну і дарэвалюцыяныя часы, пра немцаў і партызанаў, пра савецкую і сучасную, беларускую, уладу, пра рэпрэсіі і калектывізацыю.

На шчасце, амаль кожны з апытаных аўтарам людзей прытрымліваецца свайго погляду на гісторыю. Аднак ёсць у розных гісторыях і тыя погляды, якія сустракаюцца часцей за ўсё. Напрыклад, часцей за ўсё людзі расказваюць пра добрых немцаў і злых партызан, пра добрых паноў і злых камуністаў, пра жорсткасць калектывізацыі і дрэнную цяперашнюю ўладу. А вось сапраўдных камуністаў (тых, хто нават зараз гатоў памерці за савецкую ўладу), ці прыхільнікаў сённяшняга кіраўніцтва краіны – у кнізе амаль няма. Хаця большасць пенсіянераў (а менавіта яны і сталіся галоўнымі героямі Бартосіка), на наш погляд, галасуюць толькі за Лукашэнку, а савецкія часы ўспамінаюць з задавальненнем.

Кніга пакідае пасля сябе добрае ўражанне. Сапраўды, сучасная гісторыя, якую вывучаюць у школе – гэта цалкам ідэалагічная дысцыпліна. Дзеці сёння вывучаюць не праўду, а тое, што па разуменні ўлады, павінна быць праўдай. У падручніках вельмі мала інфармацыі пра той жа Слуцкі збройны чын, савецкія рэпрэсіі ці “крывавы патоп” 17 стагоддзя. І таму больш каштоўнымі становяцца ўспаміны сапраўдных людзей, якія расказваюць усё так, як было. Што тычыцца ангажаванасці апытаных – то гэта застаецца на сумленні аўтара.

Цяпер вернемся да пытання, з якога мы пачыналі – чаму кніга Бартосіка не вартая прэміі Гедройца. Уся справа ў тым, што паводле правіл у прэміі могуць удзельнічаць толькі мастацкія кнігі, а таксама кнігі эсэ. Дык вось, кніга Бартосіка – гэта не мастацкая і не эсэістычная літаратура. Гэта самы звычайны нон-фікшн. Доказаў тут асабліва шмат не трэба, дастаткова паглядзець вызначэнне гэтых словаў.

Эсэ — літаратурны жанр, кароткі ці сярэдняга аб’ёму сінтэтычны празаічны твор, свабодная развага аўтара на навуковую, палітычную, літаратурную ці іншыя тэмы. Дакументальная проза (нон-фікшн) — літаратурны жанр, для якога характэрна пабудова сюжэтнай лініі выключна на рэальных падзеях, з рэдкімі ўключэннямі мастацкай выдумкі.

І “Быў у пана верабейка гаварушчы…” гэта сапраўды дакументальная проза, ці, калі казаць дакладней – зборнік рэпартажаў з розных куткоў Беларусі, успаміны сапраўдных людзей пра мінулае.У кнізе ёсць развагі аўтара, але яны граюць другаснае значэнне.

І такое парушэнне правіл вельмі дрэнна адбіваецца на рэпутацыі ўсёй прэміі і іншых яе лаўрэатах. І вельмі цікава, як тое ж журы магло прапусціць такую спрэчную з пункту гледжання правіл прэміі кнігу. І больш за тое – аддаць ёй перавагу.

Як Бартосік вышуквае гэтых людзей – для мяне дасёння загадка.

Здаецца, што яшчэ можна даведацца незвычайнага ад жыхароў беларускай глыбінкі. Пра раскулачванне ў 20-30-х гадах і пра зверствы партызанаў у адносінах цывільнага насельніцтва у 40-х мы ўжо шмат чыталі і ведаем. Пра жыццё сялянаў у савецкіх калгасах тым больш начутыя. Але кожная вандроўка прыносіць Бартосіку неверагодныя гісторыі і знаёмствы з незвычайнымі тутэйшымі людзьмі.

Ну, напрыклад, Бартосік знайшоў "абарыгенаў", якія яшчэ ведаюць штучную мову дрыбінскіх шапавалаў. Да вайны на гэтай мове размаўляла, напрыклад, амаль уся вёска Пакуцце на Магілёўшчыне, у якой жылі шапавалы, то бок майстры, якія займаліся вырабам вопраткі і абутку з воўны, перадусім валёнак.

А з Глыбоччыны Бартосік прывёз расповеды людзей пра славутага тамтэйшага аграном Баляслава Лапыра. 15 гадоў ён займаў пасаду павятовага агранома. Гэты чалавек быў не толькі выбітным спецыялістам, але найперш беларускім адраджэнцам, прычым яшчэ «нашаніўскага» прызыву. Вось уяўляеце, чалавек не жыве ўжо з 1945 года. За гэты час у ягоных родных мясцінах змянілася некалькі пакаленняў, але памяць пра славутага агранома жыве сярод глыбаччан. І расказываюць пра яго легенды. І міжнародны вішнёвы фестываль праводзяць. Бо глыбоцкія вішні славяцца ў наваколлі. У народзе іх так і называюць - лапыровымі. Такі адметны, глыбокі след чалавек пакінуў у родным краі.

І калі паглядзець на геаграфію вандровак Бартосіка, а яны пакрылі практычна ўсю Беларусь, то разумееш, што паўсюль, практычна ў кожным мястэчку і вёсцы, можна знайсці штосьці цікавае. На жаль, большасць гэтых гісторыяў імкліва, разам з былымі жыхарамі тых населеных пунткаў, знікаюць у невараць. І шкада, што такіх Бартосікаў у нас не так шмат. І вельмі добра, што ён у нас ёсць.

Зміцер Бартосік — журналіст Радыё "Свабода", і кніга вышла ў серыі "Бібліятэка Свабоды ХХІ стагодзьдзя". У гэтай кнізе сабраныя размовы з жыхарамі розных куткоў Беларусі. Але варта адзначыць, што кніга паўстала з цыклу радыёперадач "Падарожжы Свабоды", пад адной вокладкай сабраныя тэкставыя версіі выбраных выпускаў. Таму калі для поўнага пагружэння вам не хопіць кнігі, то можаце паслухаць яшчэ і радыёперадачу, каб пачуць галасы ўсіх тых, чые гісторыі расказаныя ў кнізе. Ну а для дасягнення найбольшага эфекту ўключайце яшчэ відэа на ютуб-канале Радыё Свабода і вандруйце разам з Бартосікам. Ад некаторых гісторый кнігі валасы дыбам устаюць, ад некаторых па целе прабягаюць дрыжыкі. Гісторыі, якія дзесяцігоддзі чакалі таго, каб быць расказанымі, каб хаця б мы ведалі, што адбывалася, бо, кажуць, на памылках вучацца. І гэта вялікі талент Змітра, разгаварыць гэтых людзей. Вунь Алексіевіч за такое Нобелеўскую атрымала. Чытайце, каб даведацца больш пра родны край. Вартую справу робіць Зміцер Бартосік. Ну а кнігу ў адкрытым доступе можна знайсці ў інтэрнэце.