Белая муха, убийца мужчин

Без жанчын Гісторыя, вялікая Гісторыя, была б раўнейшай, велічнейшай і прастакутнейшай.

«Белая муха, забойца мужчын» Альгерда Бахарэвіча, напэўна, адзін з самых феміністычных твораў беларускай літаратуры. Сюжэт яго з першага погляду даволі просты – група жанчын захоплівае адзін з адрэстаўраваных замкаў Беларусі, разам з усім персаналам і экскурсійнымі групамі, якія ў ім знаходзіліся. І значная частка твора прысвечана менавіта супрацьстаянню мужчын, якія апынуліся ў палоне, і жанчын-тэрарыстак. Жанчыны-палонныя ў разлік аўтарам нават не бяруцца. Мабыць таму, што яны знаходзяцца на іншым баку барыкад.

Кіруе жанчынамі даўняя знаёмая галоўнага героя. Можна сказаць, яго першае каханне. І менавіта ў гэтых абставінах іх пачуцці зноў ажываюць. Але ў гэтым творы ёсць не толькі гісторыя захопу замка ды гісторыя кахання. Шмат у ім і іншых гісторый – і пра з’ехаўшую з глузду ад вычварэнняў карову, і гісторыі гвалту жанчын, і пра спаленую на кастры ў сярэднявечча Ганну, прывіда замка.

Самі героі атрымаліся вельмі разнастайнымі. Ёсць тут Міхаіл Юр’евіч, палкоўнік у адстаўцы, які працуе на замежную ўладу і намагаецца рэалізаваць у Беларусі крымскі сцэнар, ёсць шляхцюк у некалькіх пакаленнях Тадэуш Р-скі, які яму ў гэтым дапамагае, ёсць аўстрыец, які прыехаў у нашую краіну шукаць сабе жонку, а таксама немец, які ездзіць сюды забіваць зуброў і шмат іншых. І ў малым памяшканні, дзе трымаюць палонных, аўтар сабраў стэрэатып беларускага грамадства ў мініятуры. Далей – больш. Ёсць у творы і праэкцыя на адносіны паміж рознымі народамі, калі ў суседні пакой ад беларусаў змяшчаюць турыстаў з Расіі.

Вельмі лёгка заўважыць розніцу паміж рускімі турыстамі і беларускімі. І справа зусім ня ў тым, што адны п’юць гарэлку, а іншыя не. А менавіта ў адносінах адзін да аднаго. Калі беларусы амаль цалкам бачаць у расейцах братоў, сапраўдных мужчын, то расіяне наадварот – ставяцца да беларусаў з падазрэннем, недаверам.

А вобраз Тадэуша Р-скага нагадвае выгляд звычайнага магната Рэчы Паспалітай напрыканцы жыцця дзяржавы. Гэта чалавек, які гатовы радзіму прадаць, толькі б яму было добра.

Яшчэ больш цікавымі падаюцца адносіны аўтара да жанчын. На працягу ўсяго твора ён не аднойчы адмяжоўвае словы “людзі” і “жанчыны”, быццам яны амаль супрацьлеглыя. Але галоўны герой амаль што адразу становіцаа на бок захопніц, называе дні, праведзеныя ў палоне ў замку – самымі шчаслівымі ў сваім жыцці. І падаецца, што справа тут не толькі ў каханні да той самай “Белай мухі”, а ў нечым большым.

Калі паспрабаваць расказаць пра твор толькі адным словам, то гэта “захапляльнасць”. Невядома чаму, але “Белая муха…” хапае з самага пачатку і не адпускае да фінальнай кропкі. Твор атрымаўся дыскусійным і нестандартным. Мала хто з сучасных беларускіх пісьменнікаў можа вось так лёгка падымаць праблему гендэрнай роўнасці ў беларускім грамадстве. Тым больш што значная частка насельніцтва у нас, як мужчыны так і жанчыны, дагэтуль лічаць – месца жанчыны за плітой, а мужчына творыць гісторыю. Далёка нават хадзіць не трэба – дастатковы ўспомніць выказванні асобных кіраўнікоў.

А яшчэ ў творы шмат бруду — прыніжэнне гонару, гвалтаванне, здрада. Твор ратуе рамантычная лінія. І хай яна не зусім звыклая для нас і нагадвае Стакгольмскі сіндром, але менавіта за ёй назіраць найбольш цікава.

Сустракаць цябе ў прыцемках, у калідорах вузкіх вуліц, на пешаходных пераходах, у пераходных пэрыядах ад канца сьвету да канца сьвету. Трымаць цябе за рукі ў сьцюдзёных аўтобусах пасярод безнадзейнасьці і галасоў ні пра што. У хрушчоўках, падобных да хмарачосаў, у гарадах, падобных да вакзалаў, між закладзеных старонак кніг, у старых апранахах, якія абвязваюць матузкамі мой лоб і сьціскаюць мяне да памераў слова. Выклікаць цябе зь нябыту, наклікаць на сябе бяду.

Клікалі людзі, клікалі і наклікалі на сябе бяду, ды не абы-якую, а ад гэтых самых... нуу, пра якіх гаварыць усур'ёз не прынята. Ад жанчын, карацей... Па сутнасці, гэта і ёсць ідэйнае ядро "Белай мухі, забойцы мужчын" - супрацьстаянне "нармальных людзей" і жанчын. Даволі трывіяльны сюжэт захопу набывае арыгінальную афарбоўку з прычыны прымянення яго на беларускай глебе (ды й захоп жа ого-го: цэлая банда "дзевак без цара ў галаве" (няйначай ведзьмы!) замахнулася на Замак (!) (хвэмінізм, чорт яго дзяры)). Падзейная лінія час ад часу разбураецца ўспамінамі галоўнага героя-пісьменніка і падмацоўваецца развагамі не толькі пра месца жанчыны ў сучасным свеце, але і пра іншыя жыццёвыя "рэчы". Казачна-фантасмагарычныя матывы прыўносяць у твор чароўную глыбіню. А яшчэ стыль прыемны, чытаць раман смачна і ненапружна. Адкрыла для сябе новага Бахарэвіча, дакладней, іншы ўзровень яго мастацкасці.

P.S. Асобны дзякуй аўтару за спалучэнне "крэматорый памяці".

Альгерд Бахарэвіч як мэтэор уварваўся ў беларускую літаратуру. Ужо першы ягоны вучнёўскі зборнік апавяданняў “Практычны дапаможнік па руйнаваньні гарадоў”, які выйшаў у 2002 годзе, быў заўважаны і адзначаны літаратурнай прэміяй “Гліняны Вялес”. Чытачы перадусім бачылі ў ягоных творах адметны стыль. І сам пісьменнік у інтэрв’ю шматкроць падкрэсліваў, што для яго важна чараваць словам.

Толькі вось літаратура – гэта суладнасць стылю і зместу. Калі ў тэксце прысутнічае толькі моўная вытанчанасць і дасціпнасць, то сур’ёзнаму чытачу гэтага будзе мала. Калі няма ў творы цікавых, арыгінальных думак, калі няма зместу сярод радкоў, калі бракуе нейкага цэнтральнага мэсыджу, калі няма загадкі, то твор успрымаецца толькі ў адной плоскасці, ён губляе глыбіню і здольнасць набрыньвацца новым зместам і алюзіямі з часам.

Як на мой густ, найлепшы твор Альгерда Бахарэвіча – раман “Дзеці Аліндаркі”. У рамане ёсць загадка, метафізіка. У ім не ўсё празрыста і не ўсё вытлумачана, шмат пакінута для працы чытачу. Так, ён складаны для ўспрымання, і не кожны зразумее, што гэта за такі персанаж - Язык, які актыўна дзейнічае ў рамане. Але гэтая загадкавасць і ёсць галоўным плюсам твора.

Зусім па іншаму пабудаваны раман Бахарэвіча “Белая муха, забойца мужчын”. Літаратурныя крытыкі ўжо ахрысцілі гэты твор як феміністычны. Так, галоўнымі героямі ў творы з’яўляюцца жанчыны, якія збунтаваліся, стварылі банду і захапілі замак з закладнікамі, выставіўшы свае патрабаванні. Але мне падаецца, што твор атрымаўся задужа прамалінейным, схематычным, з пальца высмактаным сюжэтам і карыкатурнымі галоўнымі героямі. Відавочна, творы з сацыяльна-ідэалагічным зместам у Бахарэвіча не атрымліваюцца. Хаця ў “Белай мусе” ёсць проста выдатныя мясціны - з моўнымі знаходкамі, з цудоўнымі дыялогамі, з стылістычнымі перлінамі. Але ўсё гэта знікае, калі кніга прачытаная, і чытач успрымае твор з агульнага ўражання. Плюс абсалютна ніякае завяршэнне рамана. Нібыта аўтар прыйшоў на фініш, і не ведае што сказаць на развітанне.

У “Мусе” знікла магія і загадка “Аліндаркі”. Магчыма аўтар спрабаваў напісаць больш простую для ўспрымання кнігу – з лінейным сюжэтам, з пазнавальнымі жаночымі героямі, з мэсыджам, які на паверхні і тлумачыцца аўтарам. Але для літаратуры гэта як грэйдэрам прайсціся па палявой дарозе, спрамляючы яе гуллівае віхлянне.

Праўда, калі б гэтую кнігу напісаў хтосьці іншы, не аўтар “Дзяцей Аліндаркі”, то, відаць, яна ўспрымалася як вялікае дасягненне. Але калі ты ўжо быў на гары, то на пагорку цябе цяжка заўважыць.