Ген зямлі

Камусьці трэба паглыбіцца ў 900-старонкавы том Бахарэвіча, прадзірацца праз гушчар бальбуты, а хтосьці хоча лёгкага і захапляльнага чытва, пры гэтым не пазбаўленага інтэлектуальнасці, бо кніга напоўненая культурнымі адсылкамі і алюзіямі. Цудоўна, што ў беларускай літаратуры з'яўляюцца і такія творы, якія дапамогуць вам нырнуць вечарам у кнігу і вынырнуць з яе на апошняй старонцы, калі за акном ужо пачне світаць. Прынамсі, так было ў мяне. Аліна Длатоўская — маладая аўтарка, выпускніца Школы маладога пісьменніка, якая дэбютавала кнігай адразу на сур’ёзную тэму. Працягваючы тэмы Віктара Марціновіча ў “Мове” і Ганны Севярынец у “Дні Святога Патрыка”, Аліна разважае на тэму будучыні беларускай культуры і мовы. У недалёкай будучыні некаторыя краіны стварылі звышдзяржаву — Еўрапейска-Расійскае Аб’яднанне Рэспублік (АбРэсп). У такой дзяржаве не вітаецца разнастайнасць культур, за чым сочыць арганізацыя С.О.Н. (Система Охраны Наследия). Яны вышукваюць помнікі культуры, архітэктуры і г.д. і знішчаюць іх. Кнігі, рукапісы, нават цэлыя будынкі — нічога не павінна нагадваць пра культуры краін, якія ўваходзяць у АбРэсп. Вядома ж, і мова вітаецца выключна расейская. Гэтай арганізацыі супрацьстаіць сепаратысцкая суполка "Лабірынт", якая сваёй назвай відавочна адсылае да Вацлава Ластоўскага. Яе ўдзельнікі — звычайныя хлопцы і дзяўчаты, неабыякавыя да спадчыны сваёй краіны. Праўда, яны валодаюць пэўнымі здольнасцямі, але гэта не прывычныя нам спайдэрмэнаўскае чуццё, дэдпулаўская рэгенерацыя ці супермэнаўская суперсіла. Алесь, напрыклад, мае дар пераканання і можа ўпэўніць чалавека зрабіць усё, што захоча. Ліка выклікае прывідаў і размаўляе з імі. А я б хацела мець Данілаву суперздольнасць: дакрануўшыся да прадмета, ён бачыць яго мінулае. Такія сабе супергероі без касцюмаў. Вядома ж, не з такой глабальнай мэтай, як захаванне ўсяго чалавецтва, але не менш высакароднай: захаванне роднай культуры. А самае цікавае, што гэтыя суперздольнасці ўзнікаюць у чалавеку тады, калі ён пачынае размаўляць па-беларуску. Дарэчы, у творы мноства адсылак да розных літаратараў, дзеячаў культуры, напрыклад, героі спрабуюць разгадаць таямніцу смерці Янкі Купалы. А пасля прачытання кнігі дакладна захочаце напісаць аўтарцы, каб спытаць, дык што ж там далей адбылася. А магчыма, мы маем шанец атрымаць працяг? Бо гэтая аповесць выйшла зусім караценькай (усяго 132 старонкі кішэннага фармату), і калі пачытаць інтэрв’ю з аўтаркай на сайце Саюза пісьменнікаў, то можна даведацца, што твор шмат разоў перапісваўся, а потым хуценька дапісваўся, што не магло не паўплываць на яго якасць. Ва ўсім творы адчуваецца нейкая абрывістасць, нібыта з яго выдаляліся цэлыя кавалкі (мяркую, што так і было). І калі ў пачатку дзеянне адбываецца даволі дынамічна, то пад канец пачынае правісаць, нібыта героі самі не ведаюць, што ім зараз рабіць. Таксама хацелася б больш інфармацыі пра гэтую новую дзяржаву, хто кіруе, як усё ўладкавана, бо нам даюцца мінімальныя звесткі ў пачатку. А гэта важная частка твора, бо ад асаблівасцяў дзяржавы залежаць дзеянні галоўных герояў. Калі думаць, што магчымы працяг (зыходзячы з фіналу твора), то спадзяюся, што Аліна прапіша ўсё гэта больш дакладна. Тады ўжо не трэба будзе спяшацца да дэдлайнаў Школы пісьменніка, ну і можна замахнуцца на цэлы раман. Нават калі працягу не будзе, гэтая кніга ўсё роўна стане добрым вопытам для маладой аўтаркі. Бо ў цэлым атрымалася нядрэнная, цалкам чытэльная і нават захапляльная кніга. Дарослым сур’ёзным дзядзькам і цёткам не трэба чакаць ад яе многага, бо як я бачу, кніга больш разлічана на падлеткаў з актыўнай грамадзянскай пазіцыяй.

Ген зямлі — ніякі не ген папраўдзе. Вы ж гэта разумееце, праўда? Ген зямлі — гэта тое, што прачынаецца ў нас, калі мы ўпершыню чуем беларускую мову, беларускія спевы, чытаем пра беларускіх герояў ці пра беларускую архітэктуру. Ген зямлі — гэта любоў і гонар.

Я размаўляю па-беларуску. А ў чым твая суперздольнасць?

Не ведаю, ці чытала спадарыня Аліна Длатоўская перад стварэннем сваёй аповесці “Мову” Віктара Марціновіча, але падчас знаёмства з “Генам зямлі” неаднаразова ўзнікала адчуванне, быццам дзея абодвух твораў адбываецца ў адной рэчаіснасці. З той толькі розніцай, што “Ген зямлі” – гэта прыквел “Мовы”. Вось параўнайце – і там і там беларуская мова пад забаронай і лічыцца памерлай, і там і там сапраўдныя беларусы пасля прачытання (ці праслухоўвання) беларускай мовы адчуваюць нейкія незвычайныя пачуцці, і там і там Беларусь страціла незалежнасць.

Але абвінавачваць у плагіяце мы не будзем. Тым больш, што акрамя падабенства ёсць у кніг і шмат рознага. Напрыклад, у творы Длатоўскай асобныя адзінкі беларусаў атрымоўваюць звышнатуральныя сілы – пачынаюць чытаць думкі іншых людзей, вучацца размаўляць з прывідамі, могуць заглядваць у мінулае і іншае.

Але нават калі аўтарка і натхнялася творам Марціновіча, то дрэннага ў гэтым нічога няма. У гісторыі ёсць шмат прыкладаў, калі другасны твор быў лепшы за арыгінал. А таму трэба глядзець, што ж атрымалася ў маладой пісьменніцы.

У рэчаіснасці твора Беларусь аб’ядналася з Расіяй і ўлады пачалі нішчыць усе помнікі, якія не стасуюцца з афіцыйнай ідэалогіяй – замкі, касцёлы, помнікі і іншае. Пры гэтым пад забаронай знаходзіцца беларуская мова і асобная ад расійскай беларуская гісторыя.

Між іншым гэта яшчэ адна вялікая розніца паміж двума творамі. Калі ў “Мове” улады змагаюцца толькі з самой мовай (бо ўсё астатняе, мабыць, ужо знішчана), то ў “Гене зямлі” наогул знішчаюць саму Беларусь – яе гісторыя і культуру.

Галоўны герой кнігі, Данька, якраз працуе на арганізацыю, якая займаецца змаганнем супраць беларускасці – “С.О.Н.”. Але, між тым, ён сам думае па-беларуску і можа па-беларуску размаўляць. Больш за тое, валодае звышнатуральная сілай – можа пабачыць мінулае рэчаў. Менавіта з-за гэтага яму даюць даручэнне – укараніцца ў тэрарыстычную арганізацыю “Лабірынт”. Такім чынам Данька робіцца шпіёнам і адначасова працуе на “С.О.Н.” і “Лабірынт”.

Трэба сказаць, што першая палова кнігі вельмі дынамічная і цікавая. Мы знаёмімся з галоўнымі героямі і іх здольнасцямі, сочым за паляваннем за артэфактамі і нават наглядаем за размовай з прывідам Каліноўскага.

Іншая размова – другая частка аповесці і фінал кнігі. Яны атрымаліся ў Длатоўскай больш слабымі, да і сам сюжэт запаволіўся. І замест прыгод галоўных герояў мы пачынаем чытаць пра іх перажыванні, каханне. З-за гэтага сам сюжэт вельмі запавольваецца. І калі спачатку ён проста імчаў чытача наперад, то потым раптам стаў падтарможваць. І гэта вельм ідобра адчуваецца, калі вы вырашыце прачытаць усю кнігу запар.

Між іншым, у абарону пісьменніцы скажу, што гэта праблема не толькі “Гена зямлі”. Шматлікія сучасныя беларускія кнігі маюць такую ж асаблівасць. Спачатку вельмі дынамічна і цікава, а потым наадварот. Напрыклад, тое ж самае можна сказаць пра “Беларусалім” Паўла Севярынца, “Дзіцячы маніфест” Кірыла Стаселькі, “Таварыства кнігалюбаў” Андрэя Лазара. Нават не ведаю, адкуль узяўся гэты трэнд. А можа гэта проста адсутнасць патрэбнага вопыта, бо ўсе абазначаныя вышэй аўтары яшчэ толькі пачалі свой літаратурны шлях.

Яшчэ трэба адзначыць вельмі добрую мову Аліны Длатоўскай. Кніга чытаецца лёгка і хутка. Я асіліў яе за адзін дзень і асабліва ад гэтага не стаміўся. Але ёсць хібы з логікай асобных персанажаў.

Фінал у аповесці адкрыта-аптымістычны. І ёсць падазрэнні, што працяг будзе. Але гэта ўжо сапраўдны выклік для маладой пісьменніцы. Бо напісаць добры працяг кнігі часам нават знакамітыя майстры не заўсёды могуць. Але мы пажадаем Аліне поспехаў і будзем чакаць. Тым больш што “Ген зямлі” – гэта вельмі добры дэбют, нават нягледзячы на ўсе нашы заўвагі.