Наконт праблемаў беларускай мовы, іх прычын і шматстайнасці праяваў можна пісаць многа, рознымі стылямі і з рознай ступенню сэнсоўнасці і песімізму. Адзначу адно з наступстваў - парадокс неўсталяванасці некаторых нормаў і адначасовай скамянеласць правілаў. Новы даведнік у сувязі з гэтым таксама выклікае супярэчлівыя ўражанні з перавагай станоўчых. Не маю сілаў рабіць ягоны падрабязны аналіз. Перакажу выключна асабістыя ўражанні. І не магу ўстрымацца ад уласных назіранняў.
Значная частка новай кнігі - пераказ вядомых правілаў... І адразу актывізуецца другая частка майго моўнага парадоксу - скамянеласць, выкліканая сумным фактам, што беларуская мова - не ў паўнаце функцыянавання, яна ўжо працяглы час мярцвее, рэдактары і карэктары далёка не заўсёды карыстаюцца ёй у жыцці, адпаведна многія з'явы для іх выключна кніжныя і слоўнікавыя, спасылка на жывое карыстанне для іх невідавочная. Гэтыя вечныя спрэчкі наконт таго, які з слоўнікаў з'яўляецца нарматыўным, а які - не (то-бок, нейкая міфічная камісія выбірае адно-два выданні, а за астатнія, якімі поўняцца кнігарні, іх аўтараў трэба рэпрэсаваць, пусціўшы кнігі ў макулатуру). На які слоўнік можна спасылацца, а які не трэба і згадваць у кампаніі прыстойных людзей. Вечны баланс паміж "але ж так у слоўніку!" і "ну, усе мы ведаем, якія нашы слоўнікі!". Абсурд, калі адмятаюць прапісаную ў акадэмічнай граматыцы варыянтнасць, напрыклад, так званых поўных канчаткаў роднага склону множнага ліку (дзяўчат - дзяўчатаў, азёр - азёраў, салдат - салдатаў; сюды ж можна аднесці і варыянтнасць якасцей - якасцяў), пры гэтым цалкам прымаюць варыянтнасць творнага склону або роднага адзіночнага ліку (матуляй - матуляю, роднай - роднае). Абсурд, калі лексіка (!) вывяраецца па слоўніку і "калі няма ў слоўніку, то няма ў мове" (любы слоўнік - заўсёды адлюстраванне сегменту, часткі моўнага свету, не існуе ніводнага слоўніка, у які ўваходзіла б уся мова). Абсурд, калі кароткая выбарка правілаў была прынятая як закон праз "парламент": законам адпаведна стаў набор памылак, якія складальнікі называюць "абдрукамі", каб выправіць іх, цяпер трэба запускаць машыну прыняцця паправак да закону, але ж гэтага ніхто рабіць не будзе; сцісласць выбраных правілаў і абмежаванасць прыкладаў выклікаюць штодзённыя дылемы, бо моўных сітуацый значна больш, яны нашмат, нашмат шырэйшыя, чым агаворана, а калі ты абіраеш няслушна - ты парушаеш закон!..
Дык вось... Новы даведнік... Пераказ правілаў... Даведнік - не закон і не граматыка. Ты можаш спасылацца на яго, але ўсё адно ў сітуацыі спрэчкі ты будзеш вымушаны спасылацца не нешта іншае. Таму што частка моўнага свету гатовая прызнаць у якасці нарматыву толькі "нешта іншае"...
Агляд граматыкі ў дапаможніку пераважна пытанняў не выклікае. Дакладней, не больш, чым іншыя, у тым ліку "нарматыўныя", выданні (не ведаю, ці здолее калі нейкі лінгвістычны волат упарадкаваць канчаткі роднага склону мужчынскага роду -а, -у, напэўна, гэта наша вечнае балота). Многія спрэчныя сітуацыі (да прыкладу, скланенне прозвішчаў) вырашаюцца з пераменным поспехам, прынамсі аўтар не хаваецца ад праблемаў, прапануе свой выхад з іх, і нярэдка лагічны і зграбны выхад. Поўныя канчаткі аўтар рэабілітуе (на жаль, наўрад ці гэта стане аргументам для самых зацятых іх некарыстальнікаў).
Сінтаксіс і пунктуацыя... Адразу адзначу, што так многа канструкцый і моўных сітуацый не было дагэтуль ні ў адным выданні. Дагэтуль самым паважаным лічыўся "Даведнік па пунктуацыі беларускай мовы" Бурака (1980), а таксама "Культура мовы" Сцяцко (дзе пурызм-радыкалізм перамяшаны з многімі сапраўды карыснымі заўвагамі). Выдатна, што Жаўняровіч прыводзіць багата тыповых спалучэнняў, якія нехарактэрныя для беларускай мовы, і спосабы іх замены. Як і частотных стылёвых хібаў, з якімі штодзённа сутыкаюцца рэдактары ў час праўкі тэкстаў. У такіх выпадках, праўда, заўсёды можна нешта дадаць, а над нечым засумнявацца. Часам пры чытанні адчуваўся вялікі ўздым: ну нарэшце мне будзе чым даказваць сваю рацыю! Часам аўтар падаваўся занадта катэгарычным, сітуацыі выглядалі варыянтнымі, аўтар жа цвёрда настойваў на адзінаправільным (на яго думку) вырашэнні. Бывалі і выпадкі, калі я правіла б цалкам наадварот. Упэўненая, любы чалавек, які мае досвед працы з тэкстамі, абавязкова знойдзе ў даведніку Жаўняровіча тое, што яго парадуе, што выкліча сумнеў, а таксама тое, што выкліча непрыняцце.
Напэўна, палова (калі не больш) аб'ёму тэксту - прыклады. І гэта сапраўднае багацце. Іх было цікава чытаць не менш за тэорыю. Неверагодная разнастайнасць: мастацкія, паэтычныя і празаічныя, публіцыстычныя, цытаты з падручнікаў дакладных навук, прыклады пачатку дваццатага (здаецца, некалькі і 19 было) і пачатку дваццаць першага стагоддзяў... Усе колеры мовы, дапраўды багатая, яскравая палітра.
Вельмі карпатлівае, руплівае афармленне: значкі-падказкі, шрыфтавое вылучэнне - як я люблю ўпарадкаванасць матэрыялу! Асобна ўзорныя прыклады і асобна - прыклады з прапанаванымі праўкамі, дзе няслушныя літаркі закрэсленыя, а слушныя даюцца ў квадратных дужках (дзякуй нелянотнаму аўтару і вярстальніку - гэта вельмі вялікая і ўражвальная праца, недарэмная!).
Пара момантаў, якія адмоўна ўразілі. Прыдуманае аўтарам слова "наяўнічае" - мяне ад яго верне, навошта яно, калі ёсць словы "прысутнічае", "з'яўляецца", "ёсць", "наяўны", а яшчэ ж і іншыя замяняльныя канструкцыі... "Дасталося" замест правільнага "дасталася" - аўтар адмовіўся прыняць праўку карэктара і абвесціў, што насуперак усім ранейшым выданням правільна толькі так. Напісанне вялікай літары ў слове "святы". Так, у законе складальнікі далі маху, на суседніх старонках далі двайное напісанне, то з вялікай, то з малой літары. Але ж навошта множыць і замацоўваць чужую памылку? Навошта яшчэ больш памнажаць супярэчнасці. Атрымліваем у Жаўняровіча: на адной старонцы з вялікай літары - апосталы і прарокі "Святы Мацвей", на наступнай старонцы з малой у перадпазіцыі "святы Уладзімір", але "Уладзімір Святы". Ага... а калі Уладзімір - роўнаапостальны? А святы Ілля лічыцца прарокам ці не, а Самуіл, а Давід?.. А што рабіць з тымі святымі, якія атрымалі імёны апосталаў і прарокаў і з тымі кантэкстамі, з якіх не вынікае, каторы святы перад намі?.. Жах! Адзінае цешыць: я гатовая спрачацца на кіло марозіва - як дагэтуль ніхто не звяртаў увагу на дурасць у законе, так і цяпер ніхто не будзе структураваць апосталаў і прарокаў дзеля напісання з вялікай літары слова "святы" (акрамя як у назвах храмаў і абразоў, вядома).
Як і напісана ў прадмове - даведнік вельмі карысны для навучэнцаў, студэнтаў, маладых літаратараў і рэдактараў, дый немаладым таксама будзе карысна мець кнігу, якой можна патрэсці перад настырным аўтарам або моўным апанентам. Такога даведніка, дзе было б сабрана пад адной вокладкай так шмат практычных парадаў з яскравымі прыкладамі, я не ведаю. Прынамсі пазнаёміцца рэкамендую ўсім. Адзіная парада, якая падыходзіць для ўсіх жыццёвых сітуацый, - браць да ўвагі, але не адкідаць здаровага розуму і логікі, жыццё і жыццёвыя выклікі ніяк не абмяжоўваюцца чатырмастамі старонкамі. Мова - жывая сістэма, яна мяняецца, яна патрабуе жывога водгуку і любіць парушаць правілы.
18 понравилось
