Надбярэзінцы

— ...ГубЧК і ўсе камісары з нашай акругі ведалі, што вы арганізавалі ў лесе ўзброены лагер і хацелі ўзяць уладу, як немцы сышлі. Таму я застаўся і рабіў усё, што мне загадвалі, хоць уся гэтая работа мне косткай у горле стаяла. Усё кепскае, што я камусьці ў Смалярні зрабіў, — гэта не па сваёй волі. Я ж сам не кат, не тыран, не вырадак, не пачвара нейкая, як вы мяне называеце. Я — такі самы чалавек, як вы, я ж ваш брат, толькі з іншымі перакананнямі, проста да іншага боку належу. Косцік! Сташак! Браткі мае дарагія, малю вас, падаруйце мне жыццё! Успрымайце мяне не як злачынца, а як жаўнера з іншага лагеру! Клянуся, прысягаю вам!

— Хопіць тут зубы загаворваць! — перарваў яго Косцік. —Выходзіць, што ты ўвогуле нявінная авечка. Усё табе начальнікі загадалі. Хацеў бы я ведаць, гэта цябе начальнікі прымусілі за кавалак парэзанага тэлефоннага дроту данесці на маю Каруську?

Пра тое, чаму праграма камуністычнай партыі — дрэнная

— Бо хаджэнне паказанай баразной, паяданне з агульнага карыта адной і той жа стравы, пражыванне ў аднолькавых будынках можа задаволіць вала, а чалавека — ніколі. Чалавек, за малымі выключэннямі, любіць працаваць самастойна, любіць абстаўляць сваё жыллё як яму зручна і паводле ўласнага густу, хоча быць уладаром сваёй майстэрні і сваёй працы. Калі чалавек мае такія правы — гэта падштурхоўвае яго да больш інтэнсіўнай працы, спаборніцтва і самаўдасканалення.

На сваім жа ўсё іначай. На сваім чалавек працуе, як належыць, бо ведае, што ніхто яго адсюль не выганіць, таму ўсё, што робіць, робіць для сябе ці дзяцей сваіх. На сваім чалавек гною на старану не вывозіць, не дае полю травой зарасці, а сценам — пагніць праз дзіркі ў даху, як тое арандатары могуць. Стараецца, каб гаспадарка год ад году лепшай рабілася. Калі працуе, вачыма за аканомам не водзіць, у кусты кожную хвіліну не бегае, не чакае заходу сонца ці хмары, як тыя парабкі, а ўсе сілы і розум на тое кідае, каб як хутчэй і карысней работу зрабіць. Не кідае запалкі ў верас, каб пану двор спаліць, а, заўважыўшы агонь, тушыць яго шчэ маленькім. І праца такому чалавеку не пакута, а радасць вялікая. Іншая праца, і карысць з яе іншая.

— Ты ж, дзіцятка, і не разумееш, — казаў Ян, — як важна мець кавалак уласнае зямлі, як па-рознаму жывецца на сваім і на арэндзе ці на панскай службе. Іншая праца, іншая і карысць з яе. Жывучы на арэндзе, чалавек не хоча трывалыя будынкі ставіць, сад садзіць, поймы сушыць, лес гадаваць, бо ведае, што праз год ці два трэба здымацца адсюль. І тады стараецца толькі, каб з гаспадаркі найбольш выцягнуть, не дбаючы, што іншыя па ім знойдуць. Ёсць такія арандатары, якія пад канец тэрміну нават дзіркі ў даху правіць не хочуць, а тое й гной на старану вывозяць.