Паэмы

русский вариант ниже Ці ведаеце вы, што ў Беларусі быў свой Робін Гуд? Высакародны разбойнік, які змагаўся супраць сацыяльнай несправядлівасці, па імені Машэка. Паводле легенды месца, дзе ён пахаваны, называлася Магіла льва, і пасля там узнік горад Магілёў. Дарэчы, гарадскі партал Магілёва знаходзіцца на сайце masheka.by. Мне гэта здаецца вельмі мілым :)

Але я адхілілася ад тэмы. Было б дзіўна, калі б легенда пра такога каларытнага героя не легла ў аснову нейкага мастацкага твора. Таму ёсць і балады, і п'есы, яму прысвечаныя, і паэма Янкі Купалы, і опера, пастаўленая паводле гэтай паэмы.

Купала значна перапрацаваў арыгінальную легенду. Яго паэма распавядае, з аднаго боку, пра няшчаснае каханне, бо нявеста Машэкі, Наталька, сышла за лепшым жыццём да баярына, і бедны хлопец звар'яцеў. Але гэта толькі павярхоўны пласт, а сэнс схаваны глыбей. І на яго настройваюць радкі ў самым пачатку: «Пачнём дакапывацца самі разгадкі нашых крыўд і бед». А разгадкі гэтыя хаваюцца ў хітраспляценнях адносін баярын – Наталька – Машэка і народа – найважнейшага «героя» паэмы. Ён, з аднаго боку, на ўсіх па-свойму паўплываў, а з другога – папакутаваў ад кожнага. Пісаць падрабязней – значыць пераказваць тэкст і спойлерыць, таму спынюся і проста парэкамендую прачытаць :) ----------- Знаете ли вы, что в Беларуси был свой Робин Гуд? Благородный разбойник, который боролся с социальной несправедливостью, по имени Машека. Согласно легенде место, где он похоронен, называлось Могила льва, и впоследствии там возник город Могилёв. Кстати, городской портал Могилёва, находится на сайте masheka.by. Мне это кажется очень милым :)

Но я отвлеклась. Было бы странно, если бы легенда о таком колоритном герое не легла в основу какого-то художественного произведения. Поэтому есть и баллады, и пьесы, посвященные Машеке, и поэма Янки Купалы, и опера, поставленная по этой поэме.

Купала значительно переработал оригинальную легенду. Его поэма рассказывает нам, с одной стороны, о несчастной любви, ибо невеста Машека, Наталька, ушла за лучшей жизнью к боярину, и бедный хлопец сошел с ума. Но это лишь поверхностный слой, а смысл спрятан поглубже. И на него настраивают строки в самом начале: давайте же найдем истоки наших обид и бед. А истоки эти скрываются в хитросплетениях отношений боярин – Наталька – Машека и народа – важнейшего «героя» поэма. Он, с одной стороны, на всех по-своему повлиял, а с другой – от каждого пострадал. Писать подробнее – значит пересказывать текст и спойлерить, поэтому остановлюсь и просто порекомендую к прочтению.

Янка Купала – это один из величайший писателей и поэтов Белоруссии. Точно так же как и Тарас Шевченко – величайший поэт Украины. Мне как читателю было очень приятно осознавать, что один гениальный человек уважал творчество другого. Данная небольшая поэма - это дань памяти и почтения Тарасу Шевченко: его нелегкой судьбе и творчеству. Янка Купала на нескольких страницах пытается показать читателям самые яркие моменты в жизни своего коллеги по перу. Здесь описывается сложная жизнь подневольного человека – крепака: положения схожего с рабством, когда пан мог продать, побить или даже убить своих подчиненных. Кратко автор упоминает и про любовь Шевченка – к сожалению не счастливой. Снова читатель видит, что проблема была не в двух людях, которые не смогли построить отношения, а в том, что влюбленные по сути сами себе не принадлежали. Жестокий пан разлучил Тараса с девушкой, увезя его с собой в чужой край. Янка Купала удивляется тому чуду, что у парня, который и голову не мог поднять без согласия пана вдруг обнаружился такой талант. Шевченко известен как поэт так и как художник и восхитившись талантом простого парня, его знакомые и друзья собрали денег на его выкуп. Именно тогда у Тараса словно крылья выросли за спиной: он всю свою энергии направляет в творчество: в стихах пытаясь воодушевить народ на борьбу с угнетателями. По сути Янка Купала проводит читателя по всей жизни великого поэта: от рождения и до смерти. Именно в этом произведении утверждается, что причиной смерти Шевченко стал приказ царя о запрете на написания стихов и картин. Словно любимое дело и борьба таким образом за права бедного народа давала Кобзарю жизненные силы.

Паміж пустак, балот беларускай зямлі, На ўзбярэжжы ракі шумнацечнай. Дрэмле памятка дзён, што ў нябыт уцяклі, Удзірванелы курган векавечны.

Дуб галлё распусціў каранасты над ім. Сухазелле у грудзі ўпілося; Вецер стогне над ім уздыханнем глухім, – Аб мінуўшчыне ў жальбах галосе.

Радкі, якія мы кожны раз чытаем на размінцы перад рэпетыцыяй у тэатры. Нядаўна звярнуў увагу, што "Курган" Янка Купала ўзвёў Сяргею Палуяну, які пазбавіўся жыцця праз павешанне ў 20 год, і менавіта апошняму прысвечана паэма 1910 года. Жанр - ліра-эпічная паэма, у якой паказаны моцны, нясхільны перад перашкодамі герой (Гусляр), а таксама глыбокія перажыванні аўтара. Менавіта такім па характары мусіў быць малады пісьменнік Сяргей Палуян, тэксты якога пра адраджэнне нашай мовы і культуры цэнзары прыбіралі з друку, а ставілі розныя рэкламкі. У 1910-1913 гг. Янка Купала звярнуўся да рамантычных тэндэнцый, што назавуць пазней неарамантызмам: ідэалізацыя героя-барацьбіта, драматызм яго лёсу, гістарызм (зварот да гістарычнага мінулага; радзей, але рамантыкі звяртаюцца і да будучыні), зварот да вуснай народнай творчасці (аўтарам ужываюцца пэўныя мозныя сродкі, што адсылаюць нас да фальклору, ды і тэма стварэння курганоў - народная). Мэтанакіравана Янка Купала звяртаўся да міфаў, паданняў, легендаў, напрыклад, у "Магіле льва". Такой легендай для нас стаў і Сяргей Палуян, бо пра яго мала вядома, што выношваў рэвалюцыйныя ідэі, што выгнаў з дому бацька, што пажыў ён мала на белым свеце. Асобна трэба сказаць пра гістарызм паэмы "Курган", бо, акрамя ўстарэлай лексікі, гістарызмаў і архаізмаў, у творы прысутнічаюць апісанні побыту, звычаяў народа. Гэтым цікавіўся і сяргей Палуян, асабліва ў сваіх публіцыстычных артыкулах пра беларускія вечарынкі - зараджэнне першага беларускага тэатра. Адчувальны таксама ўплыў сучаснікаў-дэкадэнтаў на аўтара "Кургана": адчываюцца ідэі заняпаду, песімістычныя настроі, гучыць тэма смерці, унутраным аўтарскім эмоцыям даецца воля. Такія настроі вялі да таго, што шмат маладзёнаў-творцаў скончылі жыццё самагубствам, або ім дапамаглі накласці на сябе рукі ў час напісання паэмы і пазней у савецкі час. Янка Купала выступаў супраць тэаорыі чыстага мастацтва (мастацтва дзеля мастацтва), але твор прасякнуты ідэяй бесмяроцця мастацтва ("Гуслям, княжа, не пішуць законаў", "Не скуеш толькі дум ланцугамі"). Такой вечнасці набыла і фігура С.Палуяна, яго невячлікія крытычныя артыкулы і некалікі твораў, а галоўнае - неўміручымі застаюцца яго погляды і лёс. Рамантычны герой для Янкі Купалы - не адлюстраванне рэчаіснасці, а адносін да яе. Менавіта такімі адносінамі да рэчаіснасці мог бы пахваліцца і Сяргей Палуян...