Багам ночы роўныя

Як прыйшлі да ўлады, усе іх высілкі скіроўваюцца на тое, каб загамаваць далейшую рэвалюцыю. З гэтай мэтай яны перадусім зьнішчаюць усякую крытыку. Ім, як прыйшлі да ўлады, важна толькі захаваць той стан рэчаў, пры якім ім так добра жывецца. А што іншым кепска — якая ім да таго справа! Спэцыялісты, халера, па перапрацоўцы гаўна ў мармэляд! Больш за ўсё я ненавіджу іх пыху. Зьбярэцца 20 камуністаў — адразу 20 вялікіх правадыроў. А працаваць?.. Хай хам працуе!.. Паспрабуй сабраць 10 камуністаў і 10 камуністак. Дай ім усё, што для жыцьця трэба. Хай пажывуць хаця б год разам. Убачыш, якое яны пекла пабудуюць.

Калі ва ўзорнай савецкай школе з 500 дзяцей ніхто не захацеў быць рабочым ці земляробам, гэта фатальна! Проста страшна! Матэрыялізм прасякнуў да мозгу касьцей… Тым часам я ня раз чуў, як буржуазнае дзіця марыць, што будзе фурманом, шофэрам, мэханікам, салдатам, пажарным. Яго папросту вабіць цікавая дзейнасьць у гэтай прафэсіі. А пралетарскімі дзецьмі кіруе жаданьне ўлады, бліску, спажываньня. Бескарысьлівасьці ані каліва. Расьце пакаленьне акулаў, гатовых на ўсё, каб толькі забясьпечыць сабе славу, дабрабыт і ўзьнесьціся па-над масай. Зрэшты, гэта адзіны спосаб унікнуць страшнай тутэйшай нядолі і паняверкі. Розум дыктуе ім: у будучыні ёсьць толькі дзьве дарогі — быць альбо гаспадаром, альбо рабом. Вось яны і рвуцца да панаваньня.

Я ведаю, што ў Швэцыі сын селяніна заканчвае гімназію і ўнівэрсытэт, а потым вяртаецца на зямлю і працуе на ёй сам, стараючыся як найлепей яе ўрабляць. Ён не адчувае сваёй ніжэйшасьці праз тое, што ён земляроб, бо земляроба там шануюць і ўлады, і грамадзяне. Шануюць не на паперы і мітынгах, а ў грамадзкім жыцьці. А адукацыю атрымліваюць ня дзеля таго, каб вырвацца з клясы, да якой належаць, а для таго, каб стаць інтэлігентным чалавекам і магчы карыстацца з культурнага даробку чалавецтва. У савецкага ж дзіцяці адна мэта: любой цаною вырвацца з шэрагаў пралетарыяту.

«Дык як жа цяпер жыць? Я ж так верыў, што там чалавек сапраўды свабодны, а рабочых ніхто не эксплюатуе. А калі насамрэч так, як ты кажаш, дык што цяпер рабіць?» — «Ня ведаю. Але думаю, што трэба добра працаваць і самому нікога ня крыўдзіць. Калі б усе так рабілі, то даўно было б добра на сьвеце. Але ўсе такія разумнікі: хочуць кіраваць, выхоўваць, выпраўляць, толькі не сябе — іншых. А ўсе гэтыя тэорыі кабінэтных блазнаў і пазэраў ці здурнелых летуценьнікаў больш робяць шкоды, чым карысьці. Гэта тое самае, калі б бацькі дзеля таго, каб дзіця хутчэй расло, штодня цягнулі яго за галаву й за ногі. Альбо галаву скруцяць, альбо ногі адарвуць».

Я слухаю, слухаю, а пасьля кажу: «Дазвольце, таварышы, і мне сказаць колькі словаў! Я, праўда, ня ведаю, як выглядае становішча работніка ў Англіі, але добра ведаю, як жывецца ў Саветах. Я толькі ўчора прыехаў адтуль. У якасьці доказу пакажу вам білет ад Смаленску да Менску і апошні нумар «Известий». Мог бы вам паказаць партыйны білет, але лічу гэта лішнім». І пачаў апавядаць ім, які страшны голад пануе на вёсцы. Якую нястачу церпяць рабочыя. Як ГПУ забівае грамадзянаў і сацыялістычных дзеячоў, якіх яшчэ не пазабівалі. У «Цэка» і народных камісарыятах няма ніводнага пралетара. Што там работнік за год не заробіць столькі, колькі ангельскі работнік за два тыдні. Жанчыны працуюць на цяжкіх работах, нават у шахтах, пад зямлёй. Што расстрэльваюць тысячамі. Што забаронена ладзіць страйкі ці хаця б дамагацца паляпшэньня ўмоў жыцьця. Што сотні тысяч беспрытульных бадзяюцца па Расеі. Адны паміраюць, іншыя вырастаюць. Што Масква кіруе саюзнымі рэспублікамі, не зважаючы на інтарэсы іх насельніцтва. Што разьбежнасьць заробкаў вялізарная. Што на рынках нічога ня можна купіць. Што пасьля апошняй «чысткі» з партыі выкінулі 300 000 камуністаў. Што сярод партыйных квітнеюць азартныя гульні, п’янства, злачыннасьць. Што сяляне і рабочыя, якія бачаць сваю крыўду, ужываюць пасіўны сабатаж. Што калі б мяжа была адкрытая і калі б савецкім грамадзянам у буржуазных дзяржавах было забясьпечанае такое існаваньне, якое тут мае найгоршы работнік, то засталіся б там толькі камісары і агенты ГПУ. Што партыйныя таварышы зацята б’юцца за лепшае месца, не зважаючы на інтарэсы партыі і сацыялістычную этыку.

З шафаў даносяцца дзіўныя шоргаты, сычэньне, булькатаньне. Мне здаецца, што там ствараецца жыцьцё. Там дзіўным чынам канцэнтруецца энэргія, якой мы ня можам зразумець, хоць і карыстаемся зь яе. І кожны з нас ёсьць такім акумулятарам. Чалавек чэрпае энэргію зь зямлі, з паветра, з вады, з сонца і ператварае яе пераважна ў нікчэмныя рэчы. Прырода працуе за яго, кіруе ім, вучыць яго, а ён робіць усё, што можа, каб зьнішчыць сябе, сказіць жыцьцё, пазбыцца радасьці і свабоды. Ён навязвае сабе фальшывыя ідэі, загразае ў забабонах, захлынаецца собскім і чужым крывадушшам. Што праўда, шмат ёсьць такіх, хто адчувае ці разумее гэта. А яшчэ больш тых, хто хацеў бы гэта выправіць. Але ніхто ня хоча пачаць зь сябе…