Рецензия на книгу

• 

  Ales_Moyski12 января 2015 г.

  Усе кажуць, што вяршыняй не толькі "Палескай хронікі", але і ўсёй творчасці І.Мележа з'яўляецца раман "Людзі на балоце", але мне падаецца, што гэта не так. Магчыма, дзяўчатам-школьніцам і цікава чытаць пра любоўны трохкутнік Васіля, Ганны і Яўхіма, бо ў школе мы ўпершыню сутыкаемся з творам, але нават яго назва больш падыходзіць для другога рамана серыі - "Подых навальніцы". У “Подыху навальніцы” паказваецца пачатак будаўніцтва калгасу, але ў гэтым будаўніцтве асноўная роля саміх куранёўцаў, іх адносіны, твор найбольш цікавы і як этнаграфічнае даследаванне, бо раскрыты характар, менталітэт, звычаі і асаблівасці палешукоў, "людзей на балоце".
  

  
  У тых, што за гушчарамі, за балотамі, багата ў чым і сваё, асаблівае жыццё і свае характары. За балотамі зямля, найбольш паганая, людзі хапаюцца за лес, шукаюць ратунку ў лесе. З ягадамі, арэхамі, грыбамі запасяць на зіму жалуды: цэлымі гарамі ссыпаюць у засекі. Жалуды любяць свінні, жалуды таўкуць на муку: хлеб там рэдка без жалудовай дамешкі. Бывае і толькі з жалудовай мукі; ён у горле як гліна, у жываце – бы цэгла. За балотамі настаўнікаў менш, менш школ, з-за балот людзі рэдка выбіраюцца ў свет. Там не дзіва сустрэць цётку ці хлопца, якія век не бачылі ні паравоза, ні парахода. Там больш за ўсё цёмных, хворых на ліхаманку і сухоты, там самыя недаверлівыя, дзікаватыя позіркі… “Даволі аднародны…”. Той, хто пісаў кніжку, цікавіўся этнаграфіяй, ён казаў пра этнаграфічны склад жыхароў раёна. Яго не цікавіла – ён “меў права” абысці – галоўнае, што вызначала стан людзей, у грамадстве – стан іх гаспадаркі

  
  У цэнтры рамана - не забіты селянін, які гаруе з-за зямлі, не маладзіца, што разрываецца між двума стажкамі як бурыданаў асёл, а герой-інтэлектуал, чалавек з настаўніцкай адукацыяй, які цытуе А.Блока і, галоўнае, характарызуе палешукоў.
  

  
  Што праўда, тое праўда: былі ў балотнай ды лясной старане, у якой Апейку выпала рабіць з людзьмі, ціхія, рахманыя, акурат такія, якімі палешукоў паказвалі свету старыя спачувальныя кнігі: але былі і зусім іншыя, якія невядома чаму не ўварваліся ў тыя кнігі: не рахманыя – крыклівыя, задзірлівыя нават: былі баязліўцы, што дрыжалі перад усім, і зухі, якія не страшыліся ні чорта, ні бога

  Тут мы бачым стварэнне тыповага характару беларуса-палешука: з аднаго боку ўдумлівага, памяркоўнага і разважлівага, а з іншага – гаваркога, адважнага, упартага. Пра такіх разважаў Апейка ў “Подыху навальніцы”, герой, які з’яўляецца ўвасабленнем аўтарскіх думак:
  

  
  Была жахлівая цемра і дзікасць, але ж колькі сустракаў у глушэчы сваёй Апейка такіх цётак ды дзядзькоў, што хоць не ведалі, як распісацца і ўвесь век корпаліся на сваёй богам забытай выспе, – а былі проста мудрацы. Хоць, здавалася б павінен быў прывыкнуць – сустракаў такіх не аднаго: ледзь не ў кожным сяле спаткаць можна было такога, – кожны раз захапляўся яснасцю, глыбінёй разваг, шырынёй думання не знаных нідзе, акрамя свайго сяла, філосафаў. Не мог не здзіўляцца: як можна было мець такі ясны, багаты розум пры векавечнай, да знямогі, працы, пры векавой дзікасці! Ён любіў блотных мудрацоў. У Апейкі была проста неадольная слабасць: пагаманіць з такім, падчапіць, выклікаць на спрэчку, усчаць дыскусію; у кожнага мудраца былі свае меркаванні, свае развагі, свае сумненні: колькі тут можна было пачуць цікавага і павучальнага, яму, які сам не мала пабачыў на свеце!

  Асобнае меца ў рамане займае гісторыя паэта Алеся Маёвага, за якога заступіўся Апейка. Хлапца выключылі з камсамола праз заступніцтва за такіх пісьменнікаў, як Цішка Гартны, Міхась Зарэцкі і інш., якіх абвінавацілі ва ўхіленні ад лініі партыі. З пункту гледжання гісторыі, гісторыі беларускай літаратуры раман неацэнныі і варты заняць месца на палічцы не толькі сапраўднага філолага ці гісторыка, але і кожнага беларуса.

  11

  1,2K