Культура як зносіны

Уладар, ці генерал, з пагардай глядзіць на штацкага — штацкі для яго кожны жыхар. Натуральны інстынкт ката — лавіць мышэй, натуральны інстынкт генерала — апранаць усіх і ўсё ва ўніформу. Каб можна было ім загадваць: «Слухай мой загад! Зважай! Крокам руш! На зямлю! Паўзком наперад! Устаць!» Уніформа — адзнака падняволенасці. Спачатку генерал павінны вас апрануць ва ўніформу, каб потым мог вамі араць бруд, каб мог вас муштраваць, зробіўшы з вас і ўсяго масу, ваенную, паслухмяную, змабілізаваную масу.

Нармальны ці культурны чалавек, чалавек і народ, на сцены свайго жылля павесіць іконы, партрэты продкаў або дзеячаў, якіх свет успрымае як геніяў; партрэты палітыкаў, якіх выбраў, якія падтрымліваюць суверэнітэт яго рэспублікі. Але гэты народ аднойчы звар'яцеў, страціў розум і свабоду, а, магчыма, і пачуццё годнасці, элегантнасць, маральныя прынцыпы, вырашыўшы ва ўсіх грамадзкіх памяшканнях, ва ўсіх аўдыторыях школ як прыклад грамадскай дабра дзейнасці, як сімвал сваёй свабоды і суверэнітэту павесіць партрэт асобы, якая яго зневажае. Перад абліччам гэтай асобы расказвайце моладзі пра паўстанне або вызваленне, пра рэвалюцыйнага генія народнай паэзіі, ператвараючыся ў крывадушнікаў, хочаце вы гэтага ці не. Ніякага вызвалення тут не было, або вызваленне значыць рабства; мы проста пасміхаемся з Янкі Краля, пакуль тут знаходзіцца гэты партрэт — жаба з крыніцы. Пра якую нацыянальную ці сацыялістычную культуру тут можна казаць? Пра якую гістарычную справядлівасць? Які сэнс мела народнае паўстанне?